Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραΕνάντια στο σχεδιασμό

Ενάντια στο σχεδιασμό

IMG 20140807 135408-900του Ν.Μιτζάλη, δρ.αρχιτεκτονικής ΕΜΠ. Συμμετοχή στην έκθεση φαντάσου την πόλη, Πάτρα 2014, 3-11/10/2014, αγορά Αργύρη Πάτρα

«...η Νέα Πόλις θα ολοκληρωθή, θα γίνη. Όχι βεβαίως από αρχιτέκτονας και πολεοδόμους οιηματίας, που ασφαλώς πιστεύουν, οι καημένοι, ότι μπορούν αυτοί τους βίους των ανθρώπων εκ των προτέρων να ρυθμίζουν και το μέλλον της ανθρωπότητος, με χάρακες, με υποδεκάμετρα, γωνίες και «ταυ», μέσα στα σχέδια της φιλαυτίας των, ναρκισσευόμενοι (μαρξιστικά, φασιστικά, ή αστικά), πνίγοντες και πνιγόμενοι, να κανονίζουν. Όχι, δεν θα κτισθή η Νέα Πόλις έτσι• μα θα κτισθή απ' όλους τους ανθρώπους...»
Ανδρέας Εμπειρίκος (Οκτάνα, 1980)

 Η ανάδειξη της ταυτότητας του τόπου και η αστική αναγέννηση των ελληνικών πόλεων σαφώς και δεν μπορεί να επέλθει με γνώμονα την πλατωνική πατερναλιστική αντίληψη περί «πόλις» και την εξουσιαστική της πεποίθηση ότι η ιεραρχία και η αναντίρρητη υπακοή όλων σε αυτή, θα επιφέρει ενότητα, ομόνοια και εσωτερική ισορροπία. Κατά συνέπεια, στην Πάτρα της κρίσης η αυτοδιοίκηση και το κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει ως πλατωνικός «φύλακας» που θα επιβάλει αντιλαικές πολιτικές και έργα συνδεδεμένα με επιχειρηματικά συμφέροντα και εις βάρος του δημόσιου χώρου. Η αφ' υψηλού αρχιτεκτονική παρέμβαση που υποτιμά τον πολίτη υπονοώντας ότι η αξία του προσδιορίζεται μονάχα από την καταναλωτική του ισχύ δεν μπορεί να επιτύχει παρά την διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων και εντάσεων.

 Η παρέμβασή μου στην έκθεση ουσιαστικά την υπονομεύει υποστηρίζοντας την ανεπάρκεια του σχεδιασμού και αναζητώντας την αντιεξουσιαστική συλλογική κινητοποίηση που θα καταλύσει τα τείχη της λιμενικής ζώνης επαναφέροντας εκείνους τους βαθμούς ελευθερίας που το ιδιωτικό κεφάλαιο αρνείται σε όλη την πόλη.

Ο σχεδιασμός βασίζεται στην ικανότητά του να ανασκευάζει το χωρικό (και όχι μόνο) πρόβλημα, να δομεί πιθανά σενάρια επίλυσης και να διερευνά τις συνέπειες αυτών, όχι γιατί το δεύτερο προέρχεται από τις ανασφάλειες που εισήγαγε η νέα μοντερνικότητα (Beck) αλλά για να επαναπροσδιορίσει ασταθείς χωρικές ανισορροπίες και να διανοίξει νέους διαύλους κερδοφορίας και συσσώρευσης για την κεφάλαιο και την εξουσία.

SI.5-900 Δημιουργεί έτσι αφηρημένους χώρους χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την χρηστικότητα και την ίδια στιγμή καταβαραθρώνει την αρχιτεκτονική στο σημείο μηδέν (Lefebvre) απομειώνοντας την αισθητική και κυρίως την κοινωνική της διάσταση. Λ.χ. οι αυτοκινητόδρομοι υψηλής ταχύτητας και οι υπερταχείες όχι μόνο καταστρέφουν το φυσικό περιβάλλον δημιουργώντας κανόνες, όρια και αρχιτεκτονικά εμπόδια στην άγρια πανίδα αλλά συντείνουν και στην αποκοπή του ταξιδιώτη από την επαφή του με την φύση και στον ηθελημένο προσανατολισμό του στην κατανάλωση που θα επέλθει στο προκαθορισμένο σημείο άφιξης. Το ίδιο ισχύει με την απουσία παγκακίων από τους δημόσιους χώρους, είτε αυτοί είναι πλατείες είτε πεζόδρομοι και για τον εξοπλισμό τους με συστήματα πειθάρχησης σε συγκεκριμένες συμπεριφορές (μεταλλικά χερούλια, καρφιά, κλπ. προκειμένου να αποτραπεί η χρήση τους από άστεγους και λοιπούς ανεπιθύμητους). Στόχος κι εδώ είναι η διάπλαση ενός κατευθυνόμενου καταναλωτή που θα υποχρεώνεται να καταναλώσει ακόμα και για να έχει το δικαίωμα να ξαποστάσει.

katalogos-eikona-900 Το απτό συρματόπλεγμα που είχε τοποθετηθεί πριν από χρόνια στο λιμάνι της Πάτρας σε συνδυασμό με τα κάγκελα, τις μπάρες και τον έλεγχο της κυκλοφορίας εντός του, διαμόρφωνε ένα εξίσου αρχιτεκτονικό εμπόδιο, όχι μόνο για τους Αφγανούς πρόσφυγες που στοιβαγμένοι σε αυτοσχέδια καταλύματα αναζητούσαν διαφυγή και από το άυλο συρματόπλεγμα που είχε υψώσει μέρος της τοπικής κοινωνίας, αλλά και για τους κατοίκους μιας πόλης που μοιάζει να έχει στρέψει το πρόσωπό της στην ενδοχώρα. Οι πρόσφυγες δεν μπορούσαν να υπάρξουν ποτέ ως επίδοξοι καταναλωτές ούτε όμως και οι κάτοικοι αφού η χερσαία λιμενική ζώνη δεν διέθετε ούτε διαθέτει σωρεία χώρων κατανάλωσης. Φυσικά αυτό μπορεί κάλλιστα να αλλάξει.

 Ο επαναπροσανατολισμός της οικονομίας της χώρας και η «σεπτή» διαχείριση της κρατικής περιουσίας με πρόσχημα την κρίση χρησιμοποιείται ως ευκαιρία για την ιδιωτικοποίηση αναπαλλοτρίωτων αγαθών με σκοπό το κέρδος. Τα αεροδρόμια, τα λιμάνια, τα μνημεία, οι ακτές κλπ. από κοινόχρηστοι υλικοί πόροι εκτός συναλλαγής μετατρέπονται σταδιακά σε εμπορευματοποιημένους χώρους η πρόσβαση στους οποίους εξαρτάται από το αντίτιμο. Θεωρητικά, η παραχώρηση σε ιδιώτες δικαιωμάτων επί κοινόχρηστων πραγμάτων επιτρέπεται από τον νομοθέτη και τον αστικό κώδικα με την λογική της είσπραξης τελών και την παράλληλη διατήρηση της ανεμπόδιστης χρήσης, κάτι που αναιρείται βέβαια από την εμπειρία. Είναι σαφές το πώς η κυρίαρχη εξουσία προσπαθεί να ικανοποιήσει το ιδιωτικό κεφάλαιο, τοπικό και μη.

SI.3-900 Η χρήση του σχεδιασμού, αστικού, πολεοδομικού ή χωροταξικού, ως εργαλείο για την επίτευξη των παραπάνω αποδεικνύεται ιστορικά από την ιστορική διαδρομή του που συμβαδίζει με την εξέλιξη της εξουσιαστικής πόλης αν και με διαφορετικούς χρόνους σε ορισμένες περιπτώσεις. Άλλωστε όλες οι περιπτώσεις δεν είναι ταυτόσημες μεταξύ τους. Οι βασικές όμως διαδικασίες αστικής αλλαγής και σχεδιασμού υπήρξαν και υπάρχουν από κοινού στις διαφορετικές πραγματικότητες γι αυτό και μπορούμε να αναγνωρίσουμε «οικογενειακές ομοιότητες» σε κάθε ιστορική περίοδο όπως και τις όποιες «παρεκκλίσεις» αυτών. Αυτές οι «οικογενειακές ομοιότητες» διαμορφώθηκαν συνήθως από τα θεωρητικά μοντέλα σχεδιασμού τα οποία είτε εξυπηρέτησαν τα συμφέροντα του εκάστοτε κατεστημένου είτε επεδίωξαν την εγκαθίδρυση νέων μορφών εξουσίας και επιβολής καταλύοντας τις παλιές.

SI.Podilatoporeia15-09-06-900 Φυσικά δεν μπορώ να συμφωνήσω ούτε με την καθολική ούτε με την μερική α-πολιτικοποίηση του σχεδιασμού ούτε να παραβλέψω το ότι ο σχεδιασμός -αλλά και ο προγραμματισμός- παραμένει το εξουσιαστικό εργαλείο εκείνων (Κράτος, ελίτ, προνομιούχων ομάδων) που επιδιώκουν την χωρική τους κυριαρχία/έλεγχο έναντι άλλων. Δε θα συμφωνήσω ούτε με την αντίληψη του ακούσιου σχεδιασμού που η κυρίαρχη τάξη τον ενσωματώνει εκ των υστέρων στην εξουσιαστική της λογική/εξέλιξη.

 Ο σχεδιασμός είναι η πολυεπίπεδη ρύθμιση μεταβολών (πληθυσμού, χρήσεων γης, παραγωγής κτισμένου χώρου) που επιδρούν στο περιβάλλον και συνεπώς στις συνθήκες ζωής όλων των κοινωνικών ομάδων στην πόλης. Μια ρύθμιση που υπακούει σε συγκεκριμένες προκαθορισμένες στρατηγικές και στόχους που εμπεριέχουν αξιολογήσεις, ιεραρχήσεις και προτεραιότητες. Με άλλα λόγια ο σχεδιασμός δεν είναι μόνο μια δέσμη διαδικασιών αλλά κυρίως μια πολιτική πράξη (σύστημα πρακτικών) που αντανακλά χωρικά την υπόσταση και λειτουργία των διάφορων εξουσιαστικών μορφών.

 Η εισαγωγή των ειδικών χωρικών σχεδίων για την εξυπηρέτηση των fast-track επενδύσεων προσανατολίζει τον σχεδιασμό στη λογική της ανά τομέα δραστηριότητας, εμπλουτίζοντας την χωροταξική και πολεοδομική πολιτική της χώρας με εργαλεία που μάλλον ευνοούν κατά πολύ τα ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα. Το ίδιο και οι πρόσφατες κυρίαρχες σχεδιαστικές προτάσεις για το Ελληνικό, τον Ελαιώνα, τα λιπάσματα της Δραπετσώνας ή οι παλαιότερες για την ανάπλαση του μώλου της Αγ.Νικολάου στην Πάτρα -για να έλθω στα καθ' ημάς- οι οποίες και καταδεικνύουν τα προλεχθέντα.

 Η απόδοση των χερσαίων χώρων της λιμενικής ζώνης της Πάτρας στους πολίτες είναι το κοινό σημείο σύγκλισης όλων των κοινωνικών και πολιτικών φορέων και απαραίτητη προϋπόθεση για τον οραματισμό αλλά και την διαμόρφωση μιας πιο ανθρώπινης πόλης. Το πρόβλημα εντοπίζεται πίσω από την επίμονη βούληση εξουσιαστικών κύκλων για σύνδεση του λιμανιού με τον οικονομικό ιστό της Πάτρας, την μεγιστοποίηση των οικονομικών δυνατοτήτων της πόλης και για περαιτέρω αξιοποίηση της λιμενικής ζώνης.

 Οι προθέσεις για ιδιωτικοποίηση μεγάλου μέρους της τελευταίας αποτυπώνονται και στις ανακοινώσεις του πρώην δημάρχου ότι το ΤΑΙΠΕΔ ενδιαφέρεται να παραχωρήσει σε ιδιώτη την έκταση που ορίζεται από την προβλήτα της Αγίου Νικολάου έως τα καρνάγια στο ύψος του Μειλίχου για την κατασκευή νέας μαρίνας μέγα-γιώτ, πλάι ουσιαστικά στην ήδη υπάρχουσα αλλά και στις δηλώσεις για τη δημιουργία ενός ανταγωνιστικού ή πολυχρηστικού λιμανιού, παρότι ο Ο.Λ.ΠΑ. έχει αποφασίσει «την διαμόρφωση του χερσαίου τμήματος της λιμενικής ζώνης από την οδό Ιεροθέου έως τον χείμαρρο Διακονιάρη σε χώρους πρασίνου» και την «συνέχιση της ελεύθερης πρόσβασης των πολιτών».

 Οι διάφορες προτάσεις δε(λ.χ.ΤΕΕ ή συλλόγου Αρχιτεκτόνων), ακόμα κι όταν αποτελούν μια σχετικά καλή βάση πάνω στην οποία θα μπορούσε να ξεκινήσει μια ευρύτερη διαβούλευση και συναινετική συνδιαμόρφωση του χώρου, έχουν να αντιμετωπίσουν τα υπέρογκα κόστη (βλ.υπογειοποίηση της διπλής γραμμής του Ο.Σ.Ε) αλλά και τη λογική ότι ο αποκλεισμός του χώρου και το αποτρεπτικό στοιχείο για τον χρήστη/πολίτη προέρχεται από την έλλειψη υποδομών (μεθερμηνευόμενο σε εμπορικές χρήσεις) και όχι από το τοίχος που για χιλιόμετρα ακολουθεί την σιδηροδρομική γραμμή και τις κλειστές πύλες. Η τελευταία, με τη σειρά της, οδηγεί στην εξίσου λογική όσο και εξωφρενική αντίληψη ότι τα 6,5 ή έστω 3,5 χλμ. του κεντρικού θαλασσίου μετώπου δεν πρέπει να αποδοθούν στο δήμο γιατί δεν διαθέτει τα κατάλληλα κονδύλια για να κάνει έργα.

 SIpatreos-900Η χερσαία λιμενική ζώνη δεν χρειάζεται άλλο ένα σχέδιο που θα την εγγράψει μόνιμα στο γεωμετρικό σύμπλοκο της εξουσίας μετατρέποντας την σε προϊόν, αλλά μια διά-πλαση που θα προέλθει από την ανακατάκτηση και την αυτοοργάνωσή της από τους ίδιους τους κατοίκους χωρίς εμπορικές χρήσεις και επιπλέον κατασκευές. Χρειάζεται να ενταχθεί στη γεωγραφία των ελεύθερων, αυτοδιαχειριζόμενων, κοινωνικών υποδομών που η εξουσία επίμονα προσπαθεί να περιορίσει (βλ. καταλήψεις Παραρτήματος, Μαραγκοπούλειο, ΤΕΙ, κυλικείο Οκτάγωνο, κλπ.). Προϋπόθεση γι αυτό είναι η επανοικειοποίηση της, όπως το θέατρο των καταπιεσμένων του Boal, από τους κατοίκους/θεατές οι οποίοι εγκαταλείποντας την παθητική στάση θα κινητοποιηθούν αντικαθιστώντας τους ηθοποιούς/σχεδιαστές διεκδικώντας εμφατικά το δικαίωμά τους στην πόλη.

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Νικόλας Μιτζάλης

Νικόλας Μιτζάλης

Ο Νικόλας Μιτζάλης είναι αρχιτέκτονας μηχανικός και διδάκτορας αρχιτεκτονικής του Ε.Μ.Π. Έχει κατα καιρούς υπάρξει διδάσκοντας σε πανεπιστήμια και ΤΕΙ και αρθρογραφεί τακτικά σε διάφορα έντυπα. Διατηρεί την μόνιμη στήλη "Επιλεγόμενα" στο διαδικτυακό περιοδικό www.greekarchitects.gr και έχει συγγράψει τρια βιβλία. Από τις πατρινές εκδόσεις Το Δόντι ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

Δημοσκόπηση

Πρέπει να επιτραπούν τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια;

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Οκτώβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
Σάββατο, 21 Οκτ. 2017 - 21:45:29
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραΕνάντια στο σχεδιασμό Top of Page