Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραΟ Έλλην Αη Βασίλης «Φωτογραφίζοντάς» τον μέσα από τις παραδόσεις και τα κάλαντα

Ο Έλλην Αη Βασίλης «Φωτογραφίζοντάς» τον μέσα από τις παραδόσεις και τα κάλαντα

AddThis Social Bookmark Button

ellin-agios vasilisτου Αλέξη Γκλαβά. Αν ο Άγιος Βασίλειος, ο ασκητικός και ελληνομαθής επίσκοπος δεν μοιάζει στον κοκκινοντυμέ-νο, προγάστορα, λευκογένη γέροντα που κοπανάει μιά κουδούνα φωνάζοντας χο-χο-χο καθώς ξεφυτρώνει από μιά διαφήμιση της Coca-Cola του μεσοπολέμου,

τόσο το χειρότερο γιά τον Άγιο Βασίλη. Ουδείς θα τον αναγνωρίζει έτσι και μας επισκεφθεί. Αντιθέτως ο προγάστωρ είναι ο πολυ-αναμενόμενος(;), ενδεχομένως και σήμερα, τουλάχιστον από τα πιτσιρίκια, έχοντας αντικαταστήσει πλήρως τον από Καισαρείας της Καππαδοκίας ορμώμενο λευίτη.
   Ποιος είναι όμως ο Έλλην Αη Βασίλης; Λίγο μπερδεμένα τα πράγματα. Και πολύ περισσότερο όταν -σύμφωνα με την εκκλησία τουλάχιστον, η γιορτή του Αγίου Βασιλείου, έχει μεν σχέση με την 1η Ιανουαρίου, αλλά όχι με την Πρωτοχρονιά. Η αρχή της Ινδίκτου για την εκκλησία είναι η 1η Σε-πτεμβρίου και του χρόνου αρχικά τα Χριστούγεννα (ας θυμηθούμε και τα Μοραΐτικα κάλαντα των Χριστουγέννων που διαλαλούν «Χριστούγεννα Πρωτούγεννα, πρώτη γιορτή του χρόνου...», σημα-τοδοτώντας τον εορτασμό της Γέννησης του Θεανθρώπου σαν την πρώτη μεγάλη δεσποτική γιορ-τή της χρονιάς) αναγκάστηκε όμως να την μεταφέρει την 1η Ιανουαρίου και όπως αναφέρει ο Πολί-της... «να ανεχθεί σιωπηρώς όλας τας συνηθείας των εθνικών, τας ευωχίας και τους πότους, την κυβείαν και τ' αμοιβαία επί τω Νέω Έτει δώρα, τους αγυρμούς ομάδων παίδων ή και ενηλίκων α-δόντων τα κάλανδα».
   Πέρα όμως από το εκκλησιαστικό τυπικό και τον βίο του αγίου, ο ελληνικός λαός έχει «κατα-σκευάσει» έναν δικό του Αη Βασίλη, ανακατεύοντας στη συνταγή πολλά υλικά που προέρχονται όχι μόνον από την χριστιανική παράδοση, αλλά και από την αρχαιοελληνική με ολίγη Ρωμαϊκή και κάποια παγανιστικά κατάλοιπα.
Η περιπλοκότητα των υλικών και οι αντιφάσεις στην κατασκευή του λαϊκού Αη Βασίλη σχολιά-ζονται ως εξής από τον Σάθα: «όπως δήποτε όμως και να ΄χει το πράγμα, βέβαιον είναι ότι έκτοτε εμορφώθη παρά τω λαώ η μέχρις ημών διατηρηθείσα παράξενος περί του Αγίου Βασιλείου παρά-δοσις, καθ' ην ο σοφός Ιεράρχης εξυμνείται εν της πρώτης εκάστου έτους ως αγράμματος ραψω-δός, καταβαίνων εκ Καισαρείας μετά του συμβόλου των Ομηριδών (της χλωράς ράβδου) και ψάλ-λων το αλφαβητάρι, ήτοι μετεμορφώθη εις καθαρόν Βυζαντινόν θεατριστήν». Εδώ βέβαια αξίζει τον κόπο να θυμηθούμε τον τρόπο με τον οποίον αναφέρεται στους θεατρίνους ο έτερος των τριών Ιεραρχών, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος.
   Ποιος λοιπόν είναι ο Έλληνας Αη Βασίλης; Πως έχει ο Ασιάτης Ιεράρχης και Νεοπλατωνιστής (συμμαθητής -ας μην ξεχνάμε- του Ιουλιανού του επονομασθέντος Παραβάτη), ενταχθεί στην Νεο-ελληνική μυθολογία; Με πολλά πρόσωπα είναι αλήθεια. Σαν αγαθό στοιχειό, σαν ζευγολάτης, σαν γεωργός, σαν τραγουδιστής, σχεδόν ποτέ όμως σαν ότι πραγματικά ήταν.
«Τη μέρα τ' Αγιοβασιλιού, ο Αγιοβασίλης γυρνά τα σπίτια και τα βλογά. Γι' αυτό από βραδύς δί-νουνε περισσό κριθάρι στις όρνιθες, για να πούνε καλά λόγια», μας περιγράφει μια παράδοση από τα Μοσχονήσια το ρόλο του, του «αγαθού στοιχειού».
  Από τις παραδόσεις αυτές και -κυρίως- από τα κάλαντα, τα τραγούδια του αγερμού, μπορούμε να σκιαγραφήσουμε το πρόσωπο του Έλληνα Αη Βασίλη. Κάλαντα που συνοδεύονται από έθιμα που η απαρχή τους χάνεται στα βάθη των αιώνων, όπως αυτό της Θρακιώτικης (αλλά και Λεσβια-κής) σούρβας, που θέλει ένα παιδί «νόρφανο», ή «μανοκυρουδάτο», δηλαδή και με τους δυο του γονείς ζωντανούς (οι αμφιθαλείς παίδες της «ειρεσιώνης» των αρχαίων) να γυρίζει με αειθαλές στολισμένο ραβδί, ρόδι και πέτρα χορταριασμένη και να αγγίζει με το ραβδί τους άρρωστους και τα ζώο, μεταφέροντας ευλογία.
   Ο Άγιος Βασίλειος είναι ένας καθαρά Πρωτοχρονιάτικος άγιος, κάτι ανάμεσα στον πραγματικό ιεράρχη της Καισάρειας και ένα πρόσωπο συμβολικό του Ελληνισμού, που ξεκινώντας από τα βά-θη της Ελληνικής Ασίας, έφτανε την ίδια μέρα σ' όλα τα πλάτη, από τον Πόντο ως την Επτάνησο και από την Ήπειρο ως την Κύπρο. Ξεκινά σαν μεσαιωνικός πεζοπόρος, χωρίς σακούλια και κα-λάθια με δώρα, μ' ένα ραβδί στο χέρι μεταφέροντας κάτι συμβολικό. Την ευλογία του και μ' αυτή καλή τύχη. Μόνο συγκεκριμένο, το ραβδί στο οποίο ακουμπά και το οποίο με θαυμαστό τρόπο βλασταίνει -παραπέμποντάς μας στην ιερή ελιά της Αθηνάς στον Παρθενώνα, που ξεράθηκε και με θαυμαστό τρόπο ξαναβλάστησε μετά το τέλος των Περσικών πολέμων- και γεμίζει πουλιά, κυρίως πέρδικες, σύμβολο της ομορφιάς και της χάρης.
   Αναφέραμε πιο πάνω την παρουσία του Αγίου σαν αγαθού στοιχειού. Με δεδομένη αυτή την ι-διαίτερη συμπεριφορά προς τα έμψυχα (χτενίζουν και περιποιούνται τα ζώα να είναι όμορφα) και άψυχα (οι παλιοί μυλωνάδες ρίχνανε στην τρύπα του μύλου σταφίδες, καρύδια και σύκα για να τον φιλέψουν), αλλά και προς τον άγιο «...βάνουν μια κούπα με νερό, δυο γαβάθες με ξεροτήγανα, λουκουμάδες, ότι γλυκό έχουν...να τα βρει ο άγιος να γλυκαθεί να δροσιστεί και να 'χει το σπίτι δροσισμένο και γλυκαμένο όλο το χρόνο», κάπου ταυτίζει τον άγιο με τον αρχαίο «αγαθό δαίμονα» ή τον «οικουρό όφι».
   Στα πιο διαδεδομένα -πανελλήνια σήμερα- κάλαντα, ο Άγιος Βασίλειος είναι ένας οδοιπόρος, ο οποίος φιλοξενείται και «ανακρίνεται» από τους φιλοξενούντας, ενώ οι απαντήσεις του συμφωνούν εν γένει με την βιογραφία του:
«Εγώ γράμματα μάθαινα, τραγούδια δεν ηξέρω
-Και σαν ηξέρεις γράμματα πες μας την αλφαβήτα.
-Και στο ραβδί του ακούμπησε να πεί την αλφαβήτα...»
   Μια άλλη όμως, αρκετά διαδεδομένη παλιότερα μορφή του Αγίου Βασιλείου ήταν αυτή του ζευ-γολάτη, ο οποίος μάλιστα -σε αρκετές παραλλαγές από την Μικρά Ασία και την Κρήτη- συνομιλεί με τον Χριστό που πρωτοεπισκέπτεται τη γη.
«Ταχιά ταχιά 'ν' αρχιμηνιά, ταχιά 'ν' αρχή του χρόνου,
ταχιά 'ν' όπου πρωπάτηξεν ο Κύριος στον Κόσμο
κι εβγήκε και χαιρέτηξεν όλους τσι ζευγολάτες.
Ο πρώτος που χαιρέτηξεν ήταν Άγιο Βασίλης.
-Καλώς τα κάνεις Βασιλειό, καλό ζευγάριν έχεις
-Καλό το λές αφέντη μου, καλό και βλοημένο...»,
ένας διάλογος που από τον λαϊκό ποιητή μετατρέπεται σε διάλογο των τραγουδιστών με τον
νοικοκύρη-γεωργό και αποτελεί τέλος ευχετικό τραγούδι για το ζευγάρι.
Υπάρχουν κι άλλα κάλαντα στα οποία ο Άγιος μετατρέπεται σε κτηνοτρόφο, όπως το παρακά-τω, καταγραμμένο (όπως αναφέρει η κ. Μαρία Μιχαήλ-Δέδε) στην Κορσική, αλλά και στη Νότια Πελοπόννησο:
«Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία
με χίλια μύρια πρόβατα, τρακόσια γελαδάκια...»,
ενώ στην Άνδρο υπάρχει μια παραλλαγή που τον θέλει κουμανταδόρο αλλά και προστάτη στο καράβι του νοικοκύρη,
«...στην πλώρη να ΄ναι ο βασιλιάς στη πρύμη ο νοικοκύρης
και μεσ' τη μές του καραβιού να είν' Αγιο Βασίλης...».
   Είτε όμως λόγιος, είτε τραγουδιστής, ζευγολάτης ή βοσκός, προστάτης του καραβιού ή ιεράρ-χης, ο ασκητικός άγιος της Καισαρείας, ο μελαψός Μικρασιάτης που πέθαινε σύμφωνα με την πα-ράδοση, μόλις 50 ετών, καμία σχέση δεν έχει με τον εισαγόμενο, κοκκινοντυμένο Santa Claus ή Pere Noel, που έχουμε εισάγει και μοστράρει, εξαπατώντας τα παιδιά, βαπτίζοντάς τον Άγιο Βασί-λη.
Αλέξης Γκλαβάς

Βιβλιογραφία:
1. Λιάβας Λάμπρος: Τα τραγούδια του Έλληνα Αη Βασίλη (περ. Δίφωνο τ.4 Ιαν.'96)
2. Λουκάτος Δημήτρης: Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών (εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1984)
3. Μέγας Γ.Α.: Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας (εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1988)
4. Μερακλής Μιχάλης: Ελληνική λαογραφία (εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1986)
5. Μιχαήλ - Δέδε Μαρία: Κάλαντα, καλήμερα και θρησκευτικά τραγούδια (εκδ. Φιλιππότη, Α-θήνα 1989)
6. Πολίτης Νικόλαος: Παραδόσεις του ελληνικού λαού (εκδ. Γράμματα, Αθήνα 1994)

Δημοσκόπηση

Ποιες δράσεις ακτιβισμού θα κάνατε;

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Ιούνιος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
29 30 31 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 1 2
Τετάρτη, 28 Ιουν. 2017 - 07:53:47
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραΟ Έλλην Αη Βασίλης «Φωτογραφίζοντάς» τον μέσα από τις παραδόσεις και τα κάλαντα Top of Page