Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθρα"Μουσείο Μπενιζέλων"

"Μουσείο Μπενιζέλων"

mpenizelo-3-900των Εμμανουήλ-Απόστολος Ρόκας/Εμμανουήλ Ψυχής Μουσειολόγοι-Μουσειογράφοι

ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΙΖΕΛΩΝ: Ένα «άδειο» μουσείο-οικία τεράστιας πολιτιστικής αξίας για την πρωτεύουσα
«Ένα μουσείο, πέραν πολλών άλλων, είναι για έναν εξωτερικό παρατηρητή: α) η αρχιτεκτονική του κτιρίου, β) το μουσειολογικό σκεπτικό με την παιδευσιακή διάσταση, γ) τα εκθέματα και δ) η εκθεσιακή παρουσίαση»
Σκαλτσά Ματούλα 1

Στο παρόν άρθρο θα μιλήσουμε –εκτός των άλλων- σε μια παρουσίαση του νέου μουσείου-οικία των Μπενιζέλων αντιμετωπίζοντάς το ως καινούργιο στην πόλη των Αθηνών και ορόσημο στην ιστορία τους με ό,τι αυτό συνεπάγεται μουσειολογικά.
Το μουσείο αποτελεί το παλαιότερο σωζόμενο αρχοντικό της πόλης, το οποίο εδράζεται στην Πλάκα με την τεράστια τουριστική κίνηση καθημερινά. Η είσοδος είναι ελεύθερη και η περιήγηση σίγουρα συνιστά μια αξιόλογη εμπειρία στην οποία την προσοχή περισσότερο τραβάει το κέλυφος του μουσειακού χώρου παρά οι συλλογές του οι οποίες είναι ουσιαστικά ανύπαρκτες. Στη μελέτη αυτή θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τη διάταξη του χώρου, τις μουσειογραφικές δυνατότητες που παρέχει εκείνος ώστε να κεντρίσει το ενδιαφέρον του κοινού και στο τέλος θα προβούμε σε μια μουσειογραφική σύγκριση του χώρου του οντά του μουσείου με συλλογή αίθουσας του μουσείου Ισλαμικής Τέχνης (πρόκειται για το σαράι του Kεχαγιά Χαλαφή που στεγάζεται εκεί) και σε μουσειογραφικές προτάσεις βελτίωσης/αναβάθμισης του εκθεσιακού χώρου της οικίας. O σκοπός της σύγκρισης είναι να αναδειχθούν οι δυνατότητες που ξεδιπλώνονται για τον μουσειογράφο ώστε να προβάλλει, όσο του επιτρέπεται μέσα από την επιστήμη του, την ιστορία της αριστοκρατικής οικογένειας των Μπενιζέλων και τις συνθήκες βίου υπό τις οποίες ζούσαν οι Αθηναίοι πριν από περίπου 500 χρόνια, κάνοντας ταυτόχρονα νύξη στην οικιστική αρχιτεκτονική της εποχής με τη χρήση εικόνων .

1. Ματούλα Σκαλτσά, «Κατασκοπεύοντας» τα μουσεία, http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=172487, ημερ. Προσπέλασης 4.8.2017

mpenizelo 1

Εξωτερική άποψη του αρχοντικού της Αγίας Φιλοθέης

Θα ξεκινήσουμε την εν λόγω συγγραφή αναφέροντας επιγραμματικά κάποια πράγματα εισαγωγικά για την οικία και για την ζωή της Αγίας Φιλοθέης ως κεντρικό και εξέχων πρόσωπο της οικογένειας των Μπενιζέλων:
Η οικία αυτή έχει κτισθεί στα πρότυπα των αστικών κτηρίων της Κωνσταντινούπολης και παρόμοια κτήρια με αυτό συναντούμε στην Καστοριά , το Βόλο και άλλες πόλεις της Βορειοανατολικής Ελλάδας.
Κάποια ξύλινα στοιχεία από τα οποία αποτελείται ο όροφος χρονολογούνται στα 1750, ενώ ο ρόλος του μουσείου είναι καθαρά διδακτικός με την διδακτικότητα να επιτυγχάνεται μέσω ηλεκτρονικού σύγχρονου διαδραστικού εξοπλισμού. Μυεί τον επισκέπτη στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας και γι’ αυτό θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε το μουσείο αυτό βιωματικό, καθώς το βασικό έκθεμα αποτελεί το ίδιο το κτήριο.
Η σπουδαιότητα του χώρου για την πρωτεύουσα γίνεται φανερή αφού κάνουμε κάποιες αναφορές για την ίδια την προσωπικότητα, προς τιμή της οποίας δημιουργήθηκε και λειτουργεί το μουσείο με την σημαντικότατη οικονομική αρωγή της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η Αγία Φιλοθέη η Αθηναία ή Ρεβούλα Μπενιζέλου, όπως ήταν το κοσμικό όνομα της πριν γίνει μοναχή γεννήθηκε το 1522 και καταγόταν από την αθηναϊκή αρχοντική οικογένεια γαιοκτημόνων, των Μπενιζέλων. Αποτέλεσε ορόσημο της εποχής εκείνης και μία από τις οκτώ γυναίκες που έχουν αγιοποιηθεί σε σύνολο εκατόν εξήντα επτά νεομαρτύρων στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Ίδρυσε μοναστήρι στην τοποθεσία που βρίσκεται σήμερα η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών, μετόχια της μονής, ξενοδοχεία και νοσοκομεία. Στο μοναστήρι της παρείχαν τροφή στέγη και περίθαλψή σε φτωχούς και ασθενείς αλλά και καταφύγιο σε σκλάβους και δυστυχισμένες μουσουλμάνες. Η αντίδραση των οθωμανικών αρχών για την δράση της οδήγησε στο βίαιο θάνατό της, ενώ χάρη στο πλούσιο κοινωνικό έργο της η Οσία απολάμβανε την αποδοχή των συμπατριωτών της.

Μια περιδιάβαση του χώρου
Πριν προχωρήσουμε στις μουσειογραφικές προτάσεις ανάδειξης των χώρων των μουσείων, θα εξετάσουμε μουσειογραφικά τις υπό μελέτη αίθουσες και θα αναφέρουμε συγκριτικά κάποια στοιχεία για τα δύο μουσεία και τις συλλογές που μας ενδιαφέρουν.
Οι συλλογές ισλαμικής τέχνης στεγάζονται στο νεοκλασικό κτηριακό συγκρότημα των αρχών του 20ου αιώνα στην περιοχή του Κεραμεικού, μέσα στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας. Οι συλλογές άρχισαν να συγκροτούνται από τον Αντώνιο Μπενάκη στην Αίγυπτο κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι., ενώ πρωταρχικός στόχος αυτής της προσπάθειας αυτονόμησης της συλλογής είναι η ανάδειξη της ισλαμικής τέχνης, η εύκολη πρόσβαση στο υλικό και τεκμηριωμένη παρουσίαση του. Στο μουσείο αυτό – και εκεί θα επικεντρωθεί η προσοχή μας- παρουσιάζεται ως έκθεμα το σαράι του Kεχαγιά Χαλαφή, το οποίο μας αφορά μουσειογραφικά σε σύγκριση με τον τρόπο παρουσίασης του οντά του μουσείου- αρχοντικού της Αγίας Φιλοθέης. Ο χώρος του σαραγιού που βρισκόταν αρχικά στο Κάιρο της Αιγύπτου , μεταφέρθηκε από εκεί στο κεντρικό κτήριο του μουσείου Μπενάκη και κατόπιν ενσωματώθηκε στις συλλογές του μουσείου Ισλαμικής Τέχνης. Αποτελούσε χώρο υποδοχής επίσημων προσκεκλημένων ανώτατου αξιωματούχου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το σαράι παρουσιάζεται μουσειογραφικά με τον εξής τρόπο: συστεγάζεται σε ενιαία αίθουσα του μουσείου με αντικείμενα που βρίσκονται στην είσοδο αυτής, όπως είναι πορσελάνες, πλακίδια τεχνοτροπίας Ιζνίκ κ.α,. Η εν λόγω αίθoυσα υποδοχής διαθέτει μαρμαροθετημένο δάπεδο με σύστημα συντριβανιού, ενώ με το κατάλληλο σύστημα κλιματισμού και με τη χρήση χαμηλού τεχνητού φωτισμού και φυσικού φωτός που εισέρχεται στο χώρο (μέσω βιτρώ) επιτυγχάνεται μουσειογραφικά η αίσθηση ηρεμίας και ξεκούρασης που απαιτείται για τον επισκέπτη. Από τη άλλη πλευρά και όσον αφορά του μουσείο των Μπενιζέλων, το φως που εισέρχεται στο μουσείο είναι απόλυτα φυσικό και διαχέεται άπλετο στο εσωτερικό του χειμερινού οντά, πιθανόν για να τον διατηρεί ζεστό κατά τη διάρκεια του χειμώνα.

mpenizelo 2

Ο χώρος του σαραγιού του Μουσείου Ισλαμικής Τέχνης

Στο μουσείο Ισλαμικής Τέχνης , περιμετρικά του χώρου και πάνω στους τοίχους του χώρου του σαραγιού υπάρχουν υφάσματα με περίτεχνες παραστάσεις , ενώ δεν απουσιάζουν και ξύλινα καφασωτά και άλλα γύψινα παράθυρα που προέρχονται από την Αίγυπτο του 15ου – 18ου αι. Ομοίως και στο ίδιο μοτίβο ο οντάς του μουσείου της Αγίας Φιλοθέης διακοσμείται από ξύλινα καφασωτά και γύψινα ανοίγματα.
Αξίζει να αναφερθεί ότι το σαράι του Κεχαγιά Χαλαφή δεν συνοδεύεται από πολυμεσικά και διαδραστικές εφαρμογές, καθώς το μόνο επεξηγηματικό μέσο είναι η λέζαντα του που προηγείται σε εμφανές σημείο και πληροφορεί τον επισκέπτη ότι πρόκειται για τον εσωτερικό μαρμαροθετημένο διάκοσμο μιας αίθουσας υποδοχής ενός αρχοντικού του 17ου αιώνα από το Κάιρο. Από την άλλη πλευρά, στο μουσείο- αρχοντικό των Μπενιζέλων παρέχεται, εκτός από τις λεζάντες επεξήγησης, η δυνατότητα ακρόασης πηγών περιηγητών μέσω διαδραστικών πολυμεσικών εφαρμογών οι οποίοι δίνουν πληροφορίες για τα ήθη και τα έθιμα των κατοίκων της Αθήνας, για τους κανόνες φιλοξενίας που τηρούσαν οι ντόπιοι Αθηναίοι τότε κ.α. χωρίς να πρέπει να λησμονείται ότι τα χρησιμοποιούμενα μέσα πρέπει να λειτουργούν υποστηρικτικά και να μην προβάλλονται περισσότερο από τις ίδιες τις συλλογές ή το βασικό έκθεμα του εκάστοτε μουσείου, καθώς ο επισκέπτης μπορεί να αποπροσανατολιστεί. Σε κάθε περίπτωση στόχο αποτελεί η μέση οδός με σκοπό την εκπαιδευτική και ψυχαγωγική λειτουργία του μουσείου.

mpenizelo 3

Ο μουσειακός χώρος/αίθουσα του οντά του Μουσείου Μπενιζέλων με την απεικόνιση ενός μουσαφίρ οντά άλλου αθηναϊκού αρχοντικού του 18ου αι. ο οποίος προβάλλεται σε διαφανές πανί.

Αναλυτικότερα, στον πρώτο χώρο με τον οποίο έρχεται σε επαφή ο επισκέπτης στο μουσείο Μπενιζέλων παρουσιάζονται αγγεία αποθήκευσης τροφής-ποτού τα οποία συνδέονταν χρονολογικά με την αρχαία και μεσαιωνική εποχή της Αθήνας. Πιο συγκεκριμένα:
1. Ο πρώτος χώρος είναι αφιερωμένος στην οικιακή οικονομία ενός αρχοντόσπιτου της εποχής εκείνης που δεν ήταν άλλη από την μεταποίηση και αποθήκευση αγροτικών προϊόντων, ενώ παρουσιάζεται στον ίδιο χώρο αναπαράσταση του όλου χώρου βάσει οικοδομικών στοιχείων παλαιότερης φάσης τα οποία συνδέονται με το σπίτι της Αγίας Φιλοθέης. Επίσης ο ειδικός φωτισμός δεν απουσιάζει σαν μουσειογραφική πρακτική.
2. Στη συνέχεια και στη δίπλα αίθουσα ο επισκέπτης μπορεί να δει τον χώρο του Ληνού όπου γινόταν το πάτημα των σταφυλιών (σύστημα από πατητήρια και δοχεία για το μούστο στο κατώι του 18ου αι. όπως αναφέρει η λεζάντα τοίχου). Ο χώρος μας δίνει να καταλάβουμε ότι η επεξεργασία του σταφυλιού αποτελούσε μία ακόμα κύρια οικονομική δραστηριότητα του αρχοντικού.
3. Χώρος αφιερωμένος στην Αγίας Φιλοθέης: Ο συγκεκριμένος χώρος αναφέρεται στην κύρια προσωπικότητα της εποχής και την αρχόντισσα του σπιτιού Αγία Φιλοθέη. Υπάρχει στο χώρο λεζάντα τοίχου το οποίο κάνει μνεία για τη φιλανθρωπική δράση της αγίας, την αποδοχή του έργου της από τους συμπατριώτες της και την επιστολή της προς τη Βενετία για οικονομική βοήθεια. Επιπλέον ο χώρος εμπλουτίζεται και με video το οποίο βοηθάει τον επισκέπτη να αντλήσει περισσότερες ιστορικές πληροφορίες.
4. Στην μπροστινή αυλή του μουσείου υπάρχει πληροφοριακός χάρτης με τις σημαντικότερες ιστορικές περιόδους που γνώρισε η Αθήνα και τα εξής ιστορικά εκθέματα:
• ένα πηγάδι με τα σημάδια από τα σχοινιά άντλησης νερού να φαίνονται ακόμα πάνω στο φρεατοστόμιο,
• και μια κρήνη τροφοδοτούμενη από πιθάρι.
5. Ο υπόστεγος χώρος ήταν κάτι που συνηθιζόταν στα αρχοντικά. Σημαντικό αρχιτεκτονικό στοιχείο αποτελούν οι αψίδες και τα όμορφα κιονόκρανα με τη συνοδεία μουσειογραφικής απεικόνισης (της επίθεσης του Βενετσιάνου δόγη Φραγκίσκου Μοροζίνη στην Ακρόπολη και την έκρηξη της πυριτιδαποθήκης του Παρθενώνα).
6. Υπόγεια αναδεικνύεται σε plexiglass υστερορωμαϊκό τείχος στο οποίο υπάρχει πρόσβαση από το χώρο υποδοχής του μουσείου.
7. Στην ευρύχωρη πίσω αυλή του αρχοντικού το ενδιαφέρον συγκεντρώνει η πίσω όψη της αναστυλωμένης οικίας και η ύπαρξη ιστορικής στέρνας.
8. Ο μουσειακός χώρος/αίθουσα του οντά αποτελούσε τον κύριο χώρο διαβίωσης , το υπνοδωμάτιο, το χώρο υποδοχής και το καθιστικό. Μουσειογραφικά συνοδεύεται από απεικόνιση ενός μουσαφίρ οντά άλλου αθηναϊκού αρχοντικού του 18ου αι. η οποία απεικόνιση προβάλλεται σε διαφανές πανί. Ο χώρος επίσης συνοδεύεται από ηχογραφημένες αναγνώσεις πηγών με θεματολογία την ελληνική φιλοξενία, τα ήθη και τα έθιμα της εποχής του 16ου αιώνα.
9. Ο χώρος του Χαγιατίου συνοδεύεται από διαδραστική πολυμεσική εφαρμογή.

Μια σύγκριση του Μουσείου Ισλαμικής Τέχνης και του Μουσείου Μπενιζέλων: Οι μουσειακές αίθουσες-δωμάτια των δύο μουσείων
Μπαίνοντας στην ενότητα που μας ενδιαφέρει περισσότερο στο άρθρο αυτό, θα αποπειραθούμε να κάνουμε μια σύγκριση του σαραγιού του Kεχαγιά Χαλαφή του Μουσείου Ισλαμικής Τέχνης με τον θερινό οντά του μουσείου- αρχοντικού της Αγίας Φιλοθέης, με παράλληλη ανάπτυξη μουσειογραφικών ιδεών ανανέωσης/εκμετάλλευσης του εν λόγω ελλιπούς χώρου του δεύτερου μουσείου.
Όπως φαίνεται από τις παραπάνω εικόνες των υπό σύγκριση χώρων, η μεν πρώτη αίθουσα/σαράι του Μουσείου Μπενάκη προβάλλεται πιο πλούσια ως προς τα εκθέματά της, καθώς συνοδεύεται από εκθέματα στο τοίχο όπως χαλιά, ενώ δεν απουσιάζει και η ανάλογη πληροφόρηση (απλή όμως και όχι τόσο προηγμένη τεχνολογικά όπως αυτή του μουσείου Μπενιζέλων).
Από την άλλη πλευρά, από το Μουσείο-αρχοντικό της Αγίας Φιλοθέης απουσιάζει η προβολή εκθεμάτων στο χώρο του οντά με το ενδιαφέρον του κοινού να ελκύει η αναπαράσταση ενός μουσαφίρ οντά άλλου αθηναϊκού αρχοντικού που παρουσιάζεται σε διαφανές πανί και η ανάλογη πληροφόρηση με τη χρήση διαδραστικών πολυμεσικών εφαρμογών ακρόασης ιστορικών πηγών και ευανάγνωστης επεξηγηματικής λεζάντας με σχεδιάγραμμα. Αν και ο αναγνώστης θα μπορούσε να σκεφτεί πως το ζήτημα της χρήσης νέων τεχνολογιών δεν είναι τόσο σημαντικό μέσα σε ένα μουσείο, η αξιοποίησή τους όμως φέρνει επανάσταση στις μεθόδους μάθησης και κατάρτισης του κοινού, ενώ προάγει και νέες δεξιότητες εκ μέρους του. Σαφώς δεν χρειάζεται να γίνει μνεία περί των φιλοσοφικών και δεοντολογικών ζητημάτων που θέτονται για πρώτη φορά στην πολιτιστική διαχείριση .

mpenizelo 4

Δείγμα πρωτότυπης επεξηγηματικής λεζάντας Μουσείου Μπενιζέλων

Προκειμένου να αποκτήσει ο χώρος του οντά περισσότερο μουσειολογικό ενδιαφέρον και κατ’ επέκταση περισσότερους ίσως επισκέπτες , ίσως θα πρέπει να εμπλουτισθεί αυτός με εκθέματα κυρίως ανόργανου υλικού (όπως η πέτρα που αντέχει στις κλιματολογικές και το μικροκλίμα του μουσείου περισσότερο) , τα οποία θα μπορούσαν να μεταφερθούν είτε από άλλα μουσεία ισλαμικού πολιτισμού του εξωτερικού, είτε εγχώρια ή από μουσεία λαογραφικά και ιστορικά, μέσω δανεισμών, ανταλλαγών και δωρεών εκθεμάτων. Τα εκθέματα αυτά θα ήταν δυνατόν να παρουσιάζονται στην αίθουσα στα πλαίσια μιας θεματικής λαογραφικής έκθεσης και χωρίς προθήκη παροτρύνοντας το κοινό να τα ακουμπήσει (πρόκειται για την βρετανική μουσειακή πρακτική “please touch”, που προκαλεί τον επισκέπτη να «νιώσει» την ιστορική και καλλιτεχνική αξία του αντικειμένου μέσω της αφής), έχοντας κατά νου το επιστημονικό προσωπικό του μουσείου το υλικό τους και την κατάσταση φθοράς στην οποία βρίσκονται. Το δάπεδο επιπλέον θα μπορούσε μουσειογραφικά να καλυφθεί με ένα χαλί ισλαμικής τεχνοτροπίας αναδεικνύοντας τις τουρκικές επιρροές της διακόσμησης οικιών της περιόδου, ενώ οι τοίχοι, όπως φαίνεται και στην εικόνα παραπάνω, δεν προσφέρονται για κάποια εκθεσιακή ανάδειξη αντικειμένων λόγω έλλειψης χωρητικότητας. Μια ιδέα που επίσης θα ήταν καλό να εφαρμοστεί στο χώρο είναι η μουσική υπόκρουση ανατολίτικης μουσικής (κατά ανάλογη απομίμηση του Εβραϊκού μουσείου), με στόχο την εισαγωγή του επισκέπτη στο κλίμα της έκθεσης και της εποχής εξιστόρησης. Περιμετρικά και στο κέντρο του χώρου του οντά υπάρχει ο κατάλληλος χώρος ώστε τα αντικείμενα να εκτεθούν, είτε μέσα σε προθήκες, είτε χωρίς αυτές και πάνω στο ξύλινο βάθρο που ήδη υφίσταται. Ο φυσικός φωτισμός που κυριολεκτικά «λούζει» την αίθουσα είναι άπλετος και επομένως δεν υπάρχει επιτακτική ανάγκη χρήσης τεχνητού φωτός, με αποτέλεσμα λιγότερα λειτουργικά έξοδα για τους ιθύνοντες του μουσείου. Η πληροφόρηση που παρέχεται κρίνεται γενικώς ικανοποιητική, αν και θα μπορούσε να είναι λιγότερο εξεζητημένη και περισσότερο λιτή. Σε συνάρτηση με την πληροφορία που δίνεται μέσα στα μουσεία, ευτυχώς έχει κατανοηθεί από πολλούς μουσειολόγους και άλλους ειδικούς ότι οι μουσειακοί και λοιποί πολιτιστικοί οργανισμοί μπορούν να παίξουν έναν συμπληρωματικό ρόλο με τα πανεπιστήμια και τα κολλέγια αναφορικά με την παροχή γνώσης, αν και υπήρχε τις τελευταίες δεκαετίες έντονη η εντύπωση ότι οι δύο τελευταίοι εκπαιδευτικό φορείς είναι οι μοναδικοί κοινωνικοί θεσμοί που αφοσιώνονται στην προώθηση της γνώσης, της κατανόησης και του πνευματικού διαλόγου προς όπου και αν αυτός κινείται . Άρα είναι εμφανές σήμερα, με την τεράστια επιστημονική και τεχνολογική εξέλιξη που συντελούνται και με την αναθεώρηση στέρεα δομημένων ιδεών και κοσμοθεωριών, ότι η μόρφωση και το κοινωνικό-πολιτιστικό επίπεδο του ατόμου μπορούν να συμπληρωθούν και να αναπροσαρμοστούν και μέσα στους εκθεσιακούς χώρους ενός μουσείου.
Οι αλλαγές-συμπληρώσεις που προτάθηκαν παραπάνω απαιτούν σαφώς οικονομική επιχορήγηση σε μια εποχή που η οικονομία της Ελλάδας νοσεί και ο χώρος του Πολιτισμού δυστυχώς εδώ και δεκαετίες υποχρηματοδοτείται. Ένα μουσείο όμως είναι ένα ίδρυμα ανεξάρτητο νομικά και τα έσοδά του μπορούν να εξαρτώνται κυρίως από τον υπεύθυνο φορέα που το επιβλέπει, από ιδιώτες ή δημόσια ιδρύματα που επιθυμούν να προωθήσουν τις πολιτιστικές αξίες ενός τόπου, (είτε μέσω οικονομικής επιχορήγησης, είτε μέσω προσφοράς δωρεάν υπηρεσιών στον πολιτιστικό φορέα) και από το ίδιο το κράτος . Είμαι πεπεισμένος ότι ακόμα και σε αυτούς τους χαλεπούς καιρούς για τη χώρα, εάν γίνει κατάλληλη αξιοποίηση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και προπαντός οι σωστές συνεννοήσεις μεταξύ των διαφόρων αρμόδιων φορέων που έχουν και πολιτική αλλά και οικονομική επιφάνεια, το αποτέλεσμα δεν θα μπορούσε να μην αποβεί θετικό για τα περισσότερα μουσεία που συνεχώς ιδρύονται και έχει ανάγκη ο τόπος να αναδείξει.

ΠΗΓΕΣ
Τσαρλς Ταίηλορ, Πολυπολιτισμικότητα, εκδ. ΠΟΛΙΣ, 2015
Massimo Negri, Εγχειρίδιο Μουσειολογίας: Για τα μουσεία επιχείρησης, εκδ. Π.Ι.Ο.Π., 2009
Μάνος Παυλίδης, Πολιτισμική Επικοινωνία: Απόψεις και Θέσεις, εκδ. ΕΞΑΝΤΑΣ, 2000
Το Βήμα, Ματούλα Σκαλτσά, «Κατασκοπεύοντας» τα μουσεία, http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=172487

Δημοσκόπηση

Είναι έμφυτη η ανθρώπινη επιθετικότητα;

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Νοέμβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
30 31 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 1 2 3
Παρασκευή, 24 Νοεμ. 2017 - 09:23:52
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθρα"Μουσείο Μπενιζέλων" Top of Page