Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθρα"Τα μουσεία μέσα σε μνημεία"

"Τα μουσεία μέσα σε μνημεία"

mouseio-lefkos-pyrgos-900Του Ρόκα Εμμανουήλ-Απόστολου Μουσειολόγος-Μουσειογράφος

 Τα μουσεία μέσα σε μνημεία : μια απαιτητική μετατροπή και μια πρόκληση με προοπτικές

Η σπουδαιότητα των μνημείων ως χώρων ιδιαίτερης ιστορικής μνήμης και πολιτιστικής σπουδαιότητας είναι γνωστό ότι πρέπει να προστατευθεί και να διατηρηθεί ως κόρη οφθαλμού για τις γενιές που έρχονται. Όλοι όσοι ασχολούνται με τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς στο σύνολό της έχουν την πεποίθηση ότι τα μνημεία μπορούν να λειτουργήσουν σαν μάρτυρες του παρελθόντος και να φωτίσουν με τις πληροφορίες τους την αρχαιολογική και ιστορική έρευνα.
Παρ’ όλα αυτά, πολλοί μνημειακοί χώροι είναι δυνατό να χρησιμοποιηθούν με την μορφή μουσείων αφού γίνουν οι κατάλληλες μουσειογραφικές και μουσειολογικές επεμβάσεις και να ιδωθούν υπό ένα άλλο νοηματικό πρίσμα από πλευράς του επισκέπτη προσφέροντας διαφορετικές εμπειρίες. Ο συνδυασμός τολμηρών ενεργειών ανάδειξης σημαντικών μνημείων στην ιστορία μιας χώρας από τη μια, αλλά και ο απαιτούμενος σεβασμός στην παράδοση από την άλλη, αποτελούν στοιχεία αλληλένδετα, τα οποία θα πρέπει να τηρούνται κατά τις σύγχρονες επεμβάσεις στα μνημεία.
Τον σκοπό ενός «μεταμορφωμένου» μουσείου θα μπορούσε να αποτελεί η μετάδοση ποικίλων ιστορικών-κοινωνικών-πολιτικών κ.τ.λ. μηνυμάτων στον επισκέπτη, η προβολή in situ των συλλογών που πολλές φορές συνοδεύουν το μνημείο-μουσείο, η βίωση μιας ξεχωριστής μουσειακής εμπειρίας και η «αναβίωση» του ιστορικού και κοινωνικού κλίματος μιας περασμένης εποχής.

mouseio lefkos pyrgos 900

Εσωτερικό Λευκού Πύργου Θεσσαλονίκης: Παράδειγμα στέγασης μουσειακής συλλογής μέσα σε μνημείο-ορόσημο της πόλης

Στο παρόν άρθρο θα προσπαθήσουμε να δούμε κατά πόσο είναι εφικτή η μετατροπή ενός μνημείου σε μουσείο, κατά πόσο και αν η σπουδαιότητα ενός μνημείου επισκιάζει μία μουσειακή συλλογή στο χώρο του και το ανάποδο, ποιες είναι οι προοπτικές που ξεδιπλώνονται για τον ίδιο τον μουσειακό χώρο μετά την ανάλογη μετατροπή, πως γίνεται το παρελθόν ενός κτιρίου να συμβαδίσει με μία περισσότερο σύγχρονη συλλογή αντικειμένων κ.τ.λ. Επίσης, νομίζω ότι δεν θα μπορούσε να μην γίνει αναφορά στο τέλος και στην αλλαγή λειτουργίας λατρευτικών χώρων από τόπους λατρείας σε τόπους μουσειακών συλλογών, λόγω της πολιτιστικής και ιστορικής ιδιαιτερότητας που αυτοί έχουν σε μια εποχή έντονης θρησκευτικής αφύπνισης σε πολλές χώρες του κόσμου.

Κατά πόσο είναι εφικτή η «μεταμόρφωση» ενός μνημείου σε μουσείο;

Κατά τον 20ο αιώνα, με την αλλαγή του ρόλου του μουσείου, πολλά κτίρια κτίσθηκαν με σκοπό να στεγάσουν μουσειακές συλλογές και να αναδείξουν το αρχιτεκτονικό πνεύμα της σύγχρονης εποχής και τις δεξιότητες του εκάστοτε αρχιτέκτονα (όπως για παράδειγμα το κέντρο Pombidou στη Γαλλία). Στην Ελλάδα δεν υπήρξαν πολλά παραδείγματα στέγασης μουσειακών συλλογών σε μνημεία, με εξαίρεση το Θησείο, ενώ πολλές ιδιωτικές κατοικίες επαναχρησιμοποιήθηκαν και λειτούργησαν σαν μουσειακοί χώροι (για παράδειγμα το μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα). Τα μουσεία και τα μνημεία μοιράζονται πολλά κοινά στοιχεία, όπως την ανάγκη νοηματικής προσαρμογής τους στην ζωή της σύγχρονης κοινωνίας και το ότι εκφράζουν πάντα τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής τους.

  Θα ήταν δυνατό να αναρωτηθούν πολλοί ειδικοί σχετικά με τις σπουδές πάνω στο Πολιτισμό εάν η μετατροπή ενός ιστορικού μνημειακού χώρου σε μουσειακό αποτελεί λύση ή πρόβλημα ως προς τη διαιώνιση της ιστορικής σπουδαιότητάς του, τη διαφύλαξης της μνήμης με την οποία αυτό συνδέεται και διατηρεί στο χρόνο και την αλλοίωση ή όχι του ιδιαίτερου πολιτιστικού χαρακτήρα του. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι προκειμένου να αναδειχθεί ισότιμα και η ιστορική όψη του μνημείου και οι συλλογές που αυτό μπορεί να στεγάσει (που σε πολλές περιπτώσεις δεν συμβαδίζουν νοηματικά με την πολιτιστική, κοινωνική και ιστορική υφή του κτιρίου), θα πρέπει ο υπεύθυνος αρχιτέκτονας (ο οποίος σημειωτέον επιδιώκει πάντα να αφήσει την προσωπική του «σφραγίδα» στο κτίριο) να λάβει υπόψη του ότι οι δομικές αλλαγές που θα επιφέρει στο κτίσμα συνήθως είναι μη αναστρέψιμες και ότι οι ίδιοι θα δράσουν ταυτόχρονα και ως καλλιτέχνες αλλά και ως καταστροφείς για να πετύχουν την ανάλογη ισορροπία μεταξύ των δύο διαφορετικών νοηματικών συγκείμενων. Κάθε μνημείο άλλωστε αποτελεί και σημαντική πηγή ιστορικών πληροφοριών και η καλύτερη λύση θα ήταν να υπάρξει περίσσια χώρου μέσα σε αυτό η οποία θα αναδεικνύει και θα προβάλει και την ιστορική αξία του μνημείου, αλλά και τις συλλογές που θα εκτεθούν. Νομίζω πως ένας ιδιαίτερος και περισσότερο απομονωμένος χώρος μέσα στο εν δυνάμει μουσείο θα λειτουργούσε ιδανικά για την στέγαση μιας συλλογής.

moudeio fotaerio 900

Το Μουσείο Φωταερίου στο Γκάζι είναι στεγασμένο σε παλιές βιομηχανικές εγκαταστάσεις της Αθήνας

Δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να λησμονηθεί το ότι ένα μνημείο αποτελεί ταυτόχρονα και μουσείο, ενώ ένα μουσείο δεν πρέπει να χάσει την μνημειακότητα και τον ξεχωριστό πολιτιστικό χαρακτήρα του προκειμένου να φτάσει ο μουσειολόγος-μουσειογράφος σε μια όσο γίνεται πιο «δίκαιη» και ισομερή μουσειολογική μελέτη μουσειακής μετατροπής. Ένα μνημείο μπορεί να κερδίζει παράταση ζωής με την αλλαγή της χρήσης του, αλλά οι μουσειογραφικές και αρχιτεκτονικές επεμβάσεις που θα δεχθεί θα ζημιώσουν την αυθεντικότητά του. Τα μηνύματα που οι υπεύθυνοι του μουσείου-μνημείου επιθυμούν να μεταδώσουν στον επισκέπτη καλό είναι να τονίζουν την διττή φύση του κτιρίου με έμφαση όχι μόνο στα εξωτερικά και εμφανή χαρακτηριστικά του όπως είναι το κέλυφος, αλλά και στα εσωτερικά όπως είναι οι συλλογές και ο χώρος ο οποίος σαφώς αποπνέει τις δικές του μνήμες και μαρτυρίες. Ο μουσειακός χώρος πάντα κερδίζει κάτι από την αύρα της ιστορικότητας του μνημείου, ενώ εάν το ίδιο το κτίριο έχει ιδιαίτερη πολιτιστική αξία, οι αρχιτεκτονικές επεμβάσεις συχνά είναι ελάχιστες με το μουσείο να προσαρμόζεται στο μνημείο. Μόνο στην περίπτωση κατά την οποία το εσωτερικό ενός κτιρίου είναι κατεστραμμένο ή δεν παρουσιάζει κάποιο ιδιαίτερο καλλιτεχνικό, ιστορικό ή πολιτιστικό ενδιαφέρον κρίνονται αναγκαίες οι εκτεταμένες μουσειολογικές και αρχιτεκτονικές επεμβάσεις. Η πιο επιτυχημένη περίπτωση μετατροπής μνημείου σε μουσείο είναι αυτή, όπου τα αντικείμενα που προβάλλονται σε μια έκθεση αποτελούν με κάποιο τρόπο εξέλιξη της αρχικής χρήσης του.
Σε κάθε περίπτωση πάντως είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το μνημείο αποτελεί και στοιχείο του δομημένου περιβάλλοντος και προφανώς για το λόγο αυτό ένα κτίσμα που εντάσσεται σωστά στο αστικό τοπίο έχει σπουδαία πολιτιστική αξία, ακόμη κι όταν αυτή είναι μικρής καλλιτεχνικής ή ιστορικής σπουδαιότητας.

Μπορούν να μετατραπούν οι λατρευτικοί χώροι σε μουσεία;

Το παραπάνω ερώτημα οπωσδήποτε μπορεί να προκαλέσει και να εγείρει αντιρρήσεις ως προς την ορθότητά του εκ μέρους των πιστών μιας οποιασδήποτε θρησκείας. Υπό αυτήν την οπτική η απάντηση είναι αρνητική: ένας λατρευτικός χώρος μιας ζωντανής θρησκείας δεν μπορεί να αποτελέσει μουσείο και να χάσει έτσι τον ιδιαίτερο θρησκευτικό χαρακτήρα του μέσα στον οποίο ο άνθρωπος εκδηλώνει την πίστη του στο θείον.
Παρ’ όλα αυτά, το ζήτημα αυτό χρειάζεται περισσότερη προσοχή και εξέταση χωρίς να μας αγκυλώνει σε προδιαθετημένες αποφάσεις.
Σε πολλές περιπτώσεις και εφόσον ένα θρησκευτικό μνημείο διαθέτει σημαντικές θρησκευτικές ή μη συλλογές, θα μπορούσε να τις στεγάσει σε έναν ξεχωριστό χώρο του και να τις εντάξει ιδανικά στο περιβάλλον του (εφόσον ειδικά πρόκειται για εκκλησία ή μοναστήρι που στεγάζει εκκλησιαστικά κειμήλια, παλιές τοιχογραφίες ή ιερατικά άμφια για παράδειγμα) χωρίς να παύσει να λειτουργεί και λατρευτικά. Στις περιπτώσεις όμως κατά τις οποίες ένα θρησκευτικό μνημείο έχει αλλάξει χαρακτήρα δια μέσου των αιώνων (π.χ. η Αγία Σοφία η οποία λειτουργούσε σαν εκκλησία για 1.000 περίπου χρόνια και για 500 χρόνια σαν ισλαμικό τέμενος), θα πρέπει να διαφυλάξει την πολλαπλή ιστορική του αξία με κάποια συμβιβαστική λύση προβολής των όψεών της . 1 Άλλωστε, οι συνεχώς μεταβαλλόμενες ιστορικο-κοινωνικές συνθήκες δημιουργούν νέα δεδομένα τα οποία αλλάζουν τη χρήση των μνημείων καθώς και τον χαρακτήρα τους.
Εν κατακλείδι, τα θρησκευτικής φύσης μνημεία εκφράζουν τις βαθύτερες υπαρξιακές και μεταφυσικές ανησυχίες του ανθρώπου και αξίζει να διαφυλαχθεί αυτή η μνήμη αγωνίας χωρίς να πρέπει να γίνεται επιλεκτική διατήρηση του ενδεχομένως ποικίλου χαρακτήρα του μνημείου- εάν είναι μνημείο που έχει αλλάξει τη χρηστικότητά του μέσα στο χρόνο-. Τελικά η ασυμβατότητα συλλογής και χρήσης του μνημείου είναι νομίζω κατακριτέο και πρέπει να αποφεύγεται, καθώς απουσιάζει ο εποικοδομητικός συνδυασμός των δύο πολιτιστικών πόλων.

ΠΗΓΕΣ

1 Ίσως στις περιπτώσεις κατά τις οποίες πρόκειται για κάποιο σημαντικότατο ιστορικό ή θρησκευτικό κτίσμα το οποίο έχει ιδιαίτερη θέση στην ψυχή ενός λαού κάποιες επιστημονικές «υποχωρήσεις» να κρίνονται αναγκαίες

«Μουσεία σε Μνημεία»: Μια πρόκληση, Ημερίδα Πέμπτη 25 Απριλίου 2002 ΒΧΜ, Συλλογικό, εκδ. Μικρά Μουσειολογικά 2, ΑΘΗΝΑ 2008

MONUMENTA, Αρχοντούλα Παπουλάκου, «Επανένταξη και επανάχρηση των «ζώντων μνημείων» - καταλοίπων του παρελθόντος στη σύγχρονη αστική ζωή. Επιτυχημένα παραδείγματα μετατροπής και επανάχρησης παλαιών κτηρίων», https://www.monumenta.org/article.php?IssueID=2&lang=gr&CategoryID=3&ArticleID=557, ημερομηνία δημοσίευσης: 4/01/2011

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Εμμανουήλ Απόστολος Ρόκας

Εμμανουήλ Απόστολος Ρόκας

Ονομάζομαι Ρόκας Εμμανουήλ Απόστολος και γεννήθηκα στην Αθήνα το 1988. Σπούδασα στο Α.Τ.Ε.Ι. Πατρών (Παράρτημα Πύργου Ηλείας) Μουσειολογία, Μουσειογραφία και Σχεδιασμό Εκθέσεων, έχω εργαστεί εθελοντικά στο Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και στο Ελληνικό Παιδικό Μουσείο και έχω λάβει μέρος σε διάφορα πολιτιστικά και ιστορικής υφής σεμινάρια. Τα τελ...

Δημοσκόπηση

Ποια η γνώμη σας για την κλιματική αλλαγή;

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Απρίλιος 2018
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
26 27 28 29 30 31 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 1 2 3 4 5 6
Δευτέρα, 23 Απρ. 2018 - 04:14:15
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθρα"Τα μουσεία μέσα σε μνημεία" Top of Page