Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΓενοκτονία και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας:

Γενοκτονία και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας:

AddThis Social Bookmark Button

Genocide-Washington-DC-Art-2-900μια συζήτηση με αφορμή την ποινική αντιμετώπισή τους. Της Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοιν. Ανθρωπολόγος, Επιστημονική συνεργάτης ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

  Το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο που τέθηκε προς συζήτηση και ψήφιση στο ελληνικό κοινοβούλιο κατά το τρέχον χρονικό διάστημα, περιλαμβάνει διατάξεις που για πρώτη φορά στα ελληνικά δεδομένα, εισάγουν την ποινικοποίηση της άρνησης των γενοκτονιών (όχι μόνο της εβραϊκής, αλλά και αυτών που έχουν επικυρωθεί από την ελληνική βουλή, δηλ. των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, θυμάτων της τουρκικής πολιτικής της περιόδου 1908 – 1922). Έχει, ήδη, προκληθεί, έτσι, μια δημόσια αντιπαράθεση στην οποία εμπλέκονται πολιτικά κόμματα, φορείς, πρόσωπα και ακαδημαϊκοί – κυρίως ιστορικοί – που αφορά σε ορισμένες πτυχές του ζητήματος, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Αλλά, ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Για να κατανοηθεί η σχετική σημαντική συζήτηση που αναπτύχθηκε έντονα (πιο όψιμα στην Ελλάδα από άλλες, τουλάχιστον, ευρωπαϊκές χώρες), πρέπει να επισημανθούν, κατ' ανάγκη εξαιρετικά συνοπτικά εδώ, ορισμένα στοιχειώδη, όσο και επίμαχα, σημεία που αποτελούν τη βάση της.

  Κατ' αρχήν, περί του όρου "γενοκτονία". [1] Ο οποίος διατυπώνεται και προτείνεται για πρώτη φορά το 1944 από τον Πολωνό νομικό Raphael Lemkin – εβραίο στην καταγωγή, όντας ο ίδιος και η οικογένειά του θύμα των ναζιστικών διώξεων – προκειμένου να περιγράψει και να αποδώσει το μέγεθος και τη μοναδικότητα του φαινομένου του εβραϊκού ολοκαυτώματος. Εισάγεται λίγα χρόνια αργότερα, μετά από προσωπικό αγώνα και πιέσεις από τον ίδιο τον Lemkin, στο διεθνές δίκαιο με την Σύμβαση για την Πρόληψη και την Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας, που ενέκριναν τα Ηνωμένα Έθνη το 1948. Η σύμβαση ορίζει ως "γενοκτονία" μια σειρά από πράξεις (που προσδιορίζονται συγκεκριμένα στα άρθρα της) που στοχεύουν στην καταστροφή μέρους ή όλου μιας εθνικής (national), εθνοτικής (ethnical), φυλετικής ή θρησκευτικής ομάδας. Τόσο κατά τη διάρκεια των συζητήσεων, όσο και μετά την ψήφισή της, υπήρξαν πολλές και έντονες αντιδράσεις που αφορούσαν σε ζητήματα ορολογίας και γλώσσας, ευρύτητας του όρου, των περιπτώσεων και των ομάδων που περιλαμβάνει, των πολλαπλών ερμηνειών του, ή ζητήματα σχετικά με το ποιος θεσμός/ δικαστήριο είναι αρμόδιος να αναγνωρίζει γενοκτονίες. Γενικότερα πάντως, θεωρείται ότι η αποδοχή και θεσμική αναγνώριση της σύμβασης υπήρξε μεγάλη, με μια σειρά κρατών να σπεύδουν να την ενσωματώνουν στα νομικά τους συστήματα. Εδώ, σε αυτό το σημείο αρκούμαι να υπογραμμίσω, ότι η καταγωγή του όρου είναι φανερά νομική/ θεσμική/ πολιτική, προορισμένη να προσδιορίσει και να αναγνωρίσει το ιστορικό γεγονός της μαζικής εξόντωσης ως "έγκλημα" που πρέπει να αντιμετωπιστεί ποινικά. Η διάχυση του όρου στον ευρύτερο δημόσιο λόγο, και στον ακαδημαϊκό, είναι κάτι που έπεται.

 Οι συνθήκες εδραίωσης και θεσμοθέτησης της έννοιας της "γενοκτονίας", την προσδένουν, όπως προκύπτει, στο σύγχρονο ευρωπαϊκό ιστορικό συμφραζόμενο, ιδιαιτέρως μάλιστα με οδηγό το εβραϊκό ολοκαύτωμα που συγκροτεί εξαρχής τη βάση του όλου νομικού εγχειρήματος.

 Στη συνέχεια, κατά τις επόμενες δεκαετίες, είναι ακριβώς τα νέα δεδομένα πολλαπλών περιπτώσεων άρνησης του ολοκαυτώματος και παραχάραξης της ιστορικής δίωξης των εβραίων – ακόμη και από ιστορικούς – που εξελίσσει τον όρο και τον συνδέει επιπρόσθετα με την ποινικοποίηση τόσο της "υποστήριξης" όσο και της "άρνησης" της γενοκτονίας. Μετά το 1990, βαρύνει ιδιαίτερα η έξαρση κρουσμάτων ρατσιστικής βίας στις ευρωπαϊκές χώρες, και ανόδου του ακροδεξιού εξτρεμιστικού λόγου πλάι σε έναν διάχυτο αντισημιτισμό, ώστε να συνδέεται η νομική διαχείριση της γενοκτονίας με την θεσμική, επίσης, αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων. Σε χώρες όπως Γαλλία, Γερμανία, Ισπανία, Βέλγιο, Αυστρία, Σουηδία, αυτά τα θέματα προβλήθηκαν με ένταση στη δημόσια ατζέντα. [2]

Genocide-Washington-DC-Art-5-900 Παράλληλα, αυτήν ακριβώς την περίοδο, μετά την πτώση του κομμουνισμού, είναι που εμφανίζεται στο προσκήνιο του δημόσιου διαλόγου, η συζήτηση για επίμαχα ζητήματα της σύγχρονης ιστορίας, κάποια από τα οποία έχουν ως αιχμή τους τα μαζικά εγκλήματα που συνδέονται είτε με το ναζιστικό καθεστώς, είτε με την εδραίωση του σταλινικού καθεστώτος στη Σοβιετική Ένωση (χαρακτηριστική για παράδειγμα η σφοδρή διαμάχη ανάμεσα στη Ρωσία και την Ουκρανία, με αφετηρία την πρόθεση της δεύτερης να αναγνωρίσει και να αντιμετωπίσει ποινικά ως γενοκτονία τον "λιμό" του 1932-1933 ως εμπρόθετα σχεδιασμένο από το Σοβιετικό καθεστώς). Οι γνωστοί ως "πόλεμοι της μνήμης" αφορούν την διαμφισβητούμενη και πολλαπλώς ερμηνευόμενη ιστορία από αντίπαλα μέρη/ κράτη/ ομάδες με αντικρουόμενα συμφέροντα. Εδώ εμπλέκεται σε μια νέα φάση στην ιστορική του πορεία και ο όρος "γενοκτονία", με νέα νομοθετήματα που ποινικοποιούν διαφορετικές και πολλαπλές όψεις εγκληματικών συμπεριφορών προσδιοριστικών της "γενοκτονίας" (με προεξάρχουσα την άρνηση της γενοκτονίας), που αναγκαστικά τοποθετούν ως διακύβευμά τους την γραφή/ αναπαράσταση/ερμηνεία της ιστορίας.

 Τέλος, ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία γύρω από την θεσμοθέτηση του όρου "γενοκτονία", αφορούν στην ανάδειξή του σε σύμβολο μιας κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής που στοχεύει στην παγίωση και θεσμοθέτηση κοινών σχημάτων πρόσληψης και διαχείρισης της ιστορίας, τα οποία έτσι λειτουργούν και ως συστατικά μιας κοινής "ευρωπαϊκής ταυτότητας". Συγκεκριμένα, μέσα από μια σειρά ανάληψης πρωτοβουλιών γύρω από την ποινική αντιμετώπιση της γενοκτονίας, έχει εγκριθεί, ήδη, από το 2001, ένα Πλαίσιο κοινής δράσης για την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας (Framework Decision on Combating Racism and Xenophobia). Σε αυτό το Πλαίσιο, αλλά και σε άλλες δράσεις που υιοθετήθηκαν προς την κατεύθυνση του εμπλουτισμού του ποινικού συστήματος αντιμετώπισης αυτών των ζητημάτων από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, λεπτομερή άρθρα και διατάξεις επεξεργάζονται τις θεσμικές όψεις των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας. Τα δίκαια των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι υποχρεωμένα να υιοθετήσουν στο δίκαιό τους νόμους και διατάξεις εναρμονισμένα με το συγκεκριμένο πλαίσιο. Αυτό δεν είναι βέβαια μια απλή διαδικασία, αφού έχει προκαλέσει κύμα σφοδρών αντιδράσεων, αντιπαραθέσεων, συζητήσεων, με πολλά παραδείγματα ουσιαστικά αδυναμίας εφαρμογής σχετικών ποινικών νόμων, και τελικά απόσυρσής τους (βλ. σημ 2). Εκεί κάπου εντάσσεται και η υιοθέτηση ενός τέτοιου είδους αντιρατσιστικού νομοσχεδίου στη χώρα μας με την αντίστοιχη αναμενόμενη αντίδραση που προκαλεί.

 Μια αντίδραση, ωστόσο, που, παρότι δικαιολογημένη, κυρίως από την μεριά των ακαδημαϊκών κύκλων των ιστορικών, όπως τουλάχιστον εκφράζεται δημόσια, αφήνει κατά μέρος πολλά ουσιαστικά και πολιτικά επείγοντα ζητήματα που διαπλέκονται γύρω από την γενοκτονία. Προκρίνει κυρίως – ακολουθώντας όπως είδαμε παρόμοιες τακτικές που προηγήθηκαν σε άλλες χώρες – το επιχείρημα της εισχώρησης του νομικού πεδίου και των πολιτικών γραφειοκρατιών στην ιστορική επιστήμη, με τον κίνδυνο επιβολής μιας και μόνης αποδεκτής ιστορικής αλήθειας, και – κυρίως – την απειλή ποινικοποίησης της ελεύθερης γνώμης και του ιστορικού λόγου. [3]

 Είναι αλήθεια πως οι συνέπειες πολλών νομοθετημάτων απολήγουν – όπως είναι η πραγματικότητα των κρατικών δομών επιβολής κυριαρχίας – στην δίωξη αντίπαλων, "ενοχλητικών" φωνών. Είναι δυνατόν να προκύψει και εδώ μια τέτοια τάση. Παρ' όλα αυτά, στην περίπτωση της άρνησης γενοκτονίας, δεν έχουμε απλά την διατύπωση μιας "άποψης" ή "γνώμης", αλλά μιας "θέσης", με το ιδιαίτερο βάρος που προϋποθέτει εφόσον είναι δημόσια, και αναλόγως με την συμβολική δύναμη/ εγκυρότητα αυτού που την διατυπώνει, που μπορεί να επιφέρει αντίστοιχα, συνέπειες δυσμενείς απέναντι στην ομάδα που έχει υποστεί τη βία. Εξειδικευμένες μελέτες, έχουν αναδείξει τους προβληματισμούς τους σχετικά με τις συνέπειες της άρνησης αναγνώρισης μιας μαζικής εξόντωσης ως γενοκτονίας, ιδιαιτέρως στο πρόσφατο παρελθόν.
Μια γενικότερη εκτίμηση από μια ανθρωπολογική τουλάχιστον προσέγγιση, μπορεί να τοποθετήσει τη θεωρητική επικέντρωση όχι στην γενοκτονία ως αναλυτικό εργαλείο, αλλά στην ανάλυση των συνθηκών, κοινωνικών και πολιτισμικών, κατασκευής του όρου και της κατηγορίας ως θεσμικής/ νομικής: τίθεται δηλαδή, αξιωματικά η συνθήκη της ιστορικής πλαισίωσης, της ιδεολογικής φόρτισης και των πολιτικών χρήσεων του όρου γενοκτονία. [4]

 Υπ' αυτήν την έννοια και αναλυτική σκοπιά, η αναπαράσταση, ερμηνεία ενός ιστορικού γεγονότος, μακρινού ή πιο πρόσφατου, και, πολύ, δε, περισσότερο, η θεσμική του αναγνώριση είναι μια συγκρουσιακή διαδικασία. Αφορά αγώνες ομάδων – ή και κρατών εθνικών – για αναγνώριση, για ηθική δικαίωση, για διεκδικήσεις στο πολιτικό επίπεδο. Αφορά πολιτισμική διαχείριση μνήμης, συλλογικών εμπειριών (τραυμάτων και οδύνης στην περίπτωση αυτή), συλλογικής ταυτότητας, που πάλι εμφανίζονται έντονες στο πολιτικό προσκήνιο. Αρκεί να επισημανθεί εδώ, το πλήθος παραδειγμάτων – τόσο οικείων στην ανθρωπολογική έρευνα –γύρω από την πολιτιστική διαχείριση διαμφισβητούμενων μνημείων, εορτασμών, επετείων, ή την αναπαράσταση ιστορικών γεγονότων στον κινηματογράφο κ.λπ.

 Σε ό,τι αφορά στο ζήτημα της πολεμικής στην ιστορική επιστήμη, με τους όρους που έχει τεθεί, όπως είδαμε παραπάνω, είναι δύσκολο να ιδωθεί η ιστορία μακριά και έξω από το πολιτικό πεδίο, άρα από πεδία σύγκρουσης και αγώνων γύρω από διακυβεύματα ορισμών, ερμηνειών, αναπαραστάσεων, εικόνων, γραφής και λόγου ιστορικού γενικότερα. Αφθονούν, άλλωστε, και σε αυτήν την περίπτωση παραδείγματα λογοκρισίας, ακόμη και διώξεων, ιστορικών και άλλων ερευνητών που διατύπωσαν επικίνδυνες π.χ. για το εθνικό συμφέρον θέσεις στην Ελλάδα ή αλλού. Αλλά, παρ' όλα αυτά, η γενοκτονία είναι ένα μοναδικό έγκλημα, και η συμβολική βαρύτητα που δίνεται μέσω της ποινικοποίησης της άρνησης, πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να ληφθεί υπόψη, ακόμη κι αν αυτή δεν είναι η πρόθεση των εισηγητών των σχετικών νομοθετημάτων. Ακόμη κι αν οποιοδήποτε εγχείρημα ποινικοποίησης της ελευθερίας λόγου προκαλεί τα αναμενόμενα ανακλαστικά οργισμένης αντίδρασης, εμπεδωμένα στην παράδοση της δυτικής νεωτερικότητας που βάζει πάνω απ' όλα την αρχή της αξίας της ανεμπόδιστης ελευθερίας της έκφρασης.

Genocide  Αποτελεί πάντως, πιο ουσιαστική πτυχή, αν δούμε από μια ανθρωπολογική (θεωρητική) σκοπιά, όπως πρότεινα, τη διαμάχη αυτή, για να φωτίσουμε ορισμένες κάπως πιο αθέατες όψεις που ίσως αγγίζουν με έναν γόνιμο τρόπο και το ευρύ κοινό, εξοικειώνοντάς το με θέματα σχετικά άγνωστα ή δύσκολα προσπελάσιμα. Επαναλαμβάνω εδώ και υπογραμμίζω ότι ο ιστορικός και οποιοσδήποτε κοινωνικός επιστήμονας μπορεί να χρησιμοποιήσει άλλα αναλυτικά εργαλεία για να εργαστεί και όχι αυτά τα ιδεολογικά φορτισμένα από τις γραφειοκρατικές τους χρήσεις. Το ζητούμενο είναι μια επανεξέταση και εκ νέου εστίαση στη βία και η αναζήτηση των φωνών των υποδεέστερων που συχνά δεν μπορούν να αρθρώσουν την οδύνη και την εμπειρία των συμφορών τους. Είναι η ίδια η επιστήμη εξάλλου, που όπως χαρακτηριστικά στην περίπτωση της ανθρωπολογίας, έχει κατηγορηθεί για την συναίνεσή της στην αποσιώπηση φαινόμενων βίας, χαρακτηριστικά για παράδειγμα, της σκλαβιάς των αποικιοκρατούμενων και της εξόντωσης των ιθαγενών, αλλά και γενικότερα για την παραίτησή της από το πεδίο μελέτης της βίας και των συγκρούσεων. [5]

 Παράλληλα, δεν πρέπει να αγνοούμε ότι το παροντικό περιβάλλον γεωπολιτικών συγκρούσεων του 21ου αιώνα – που περιλαμβάνει ή προσθέτει επώδυνα στον αποκαλούμενο ως "Αιώνα των Γενοκτονιών" 20ο αιώνα, ακόμη κάποια επεισόδια ωμής μαζικής βαρβαρότητας, είτε ονομαστούν γενοκτονίες, είτε εθνοκαθάρσεις είτε αλλιώς – καθιστά ακόμη πιο επίκαιρη την περί γενοκτονίας συζήτηση. Θα πρέπει μάλιστα να παρακολουθήσουμε την εξής διττή διαδικασία: από τη μια το κεντρικό πρόταγμα των ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών, δικαστηρίων και λοιπών θεσμών μπορεί να διατηρεί τον ιδεολογικό μανδύα της προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ηθικής καταδίκης των ειδεχθών μαζικών εγκλημάτων, και των αποφάσεων για ανθρωπιστικές επεμβάσεις. Από την άλλη, η κυριαρχία της βίας και του πολέμου είναι προϋπόθεση και μαζί αναπόφευκτο αποτέλεσμα της υφιστάμενης διεθνούς τάξης πραγμάτων και γεωπολιτικών σχέσεων. Σε αυτό το σύνθετο πλαίσιο δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τις όποιες δυνατότητες, για τα θύματα διώξεων, εκπορεύονται από χρήσεις θεσμικά καθορισμένων δυνατοτήτων, όπως η τιμωρία και η πρόληψη γενοκτονιών, με την δυνατότητα μάλιστα μιας πιο διευρυμένης και εύκαμπτης ερμηνείας του όρου.

[7/9/2014]
Σημειώσεις
(οι εικόνες που συνοδεύουν το κείμενο είναι από το project με τίτλο one million bones, με σκοπό τη διεθνή ενημέρωση και αφύπνιση πάνω στις φρικαλεότητες των γενοκτονιών, βλ. http://www.onemillionbones.org/the-project/)

[1] Για μια πολύ γρήγορη και άμεση επισκόπηση ο αναγνώστης μπορεί να συμβουλευτεί το σχετικό άρθρο του Ηλία Μαγκλίνη στην Κυριακάτικη Καθημερινή, της 31/ 8/2014, με τίτλο «η γέννηση της "γενοκτονίας"».
[2] Αναλυτικά και με λεπτομέρειες για τις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των επιμέρους κρατών γύρω από την ποινικοποίηση της γενοκτονίας, αλλά και για τις συγκρούσεις με αφορμή το θέμα της ποινικοποίησης της ιστορικής άποψης βλ. Luigi Cajani Criminal Laws on History: The Case Of the European Union, περιοδικό Ιστορείν, τ.11, 2011, διαθέσιμο ηλεκτρονικά στον αντίστοιχο ιστότοπο www.istoreinonline.org
[3] Προβλήθηκαν ιδιαίτερα οι απόψεις ιστορικών όπως ο Αντώνης Λιάκος, με άρθρα και συνεντεύξεις τους στα μέσα, online και έντυπα, ενώ υπήρξε και η συλλογική διαμαρτυρία 139 ιστορικών/ ερευνητών με επιστολή που συνέταξαν και δημοσίευσαν στην οποία καταδικάζεται απερίφραστα η ποινικοποίηση της ιστορικής γνώμης και η αυθεντία του νόμου στην επιβολή μιας και απόλυτης ιστορικής ερμηνείας (στην Εφημερίδα των Συντακτών, 2/0/2014).
[4] Σημειώνω ότι τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται μια σχετική βιβλιογραφία και ένα αντίστοιχα εξειδικευμένο πεδίο ανθρωπολογίας στη μελέτη των γενοκτονιών. Mπορεί να δει κανείς ενδεικτικά το βιβλίο Genocide: An Anthropological Reader, [2002, Hinton A. L. (επιμ.) Oxford: Blackwell Publishers Ltd.].
[5] Βλ. αναλυτικά γι' αυτό το θέμα σχετικά με την αντιμετώπιση της βίας στην ανθρωπολογία το άρθρο της Ράνιας Αστρινάκη, Η κοινωνική ανθρωπολογία και ο βίαιος εικοστός αιώνας, στην Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τ. 118 (Γ΄/2005). Βλ. πάντως και τη σημ. 4 παραπάνω.

 

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου είναι Εθνολόγος και διδάκτορας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Από την Αλβανία στην Ελλάδα: Τόπος και Ταυτότητα, Διαπολιτισμικότητα και Ενσωμάτωση. Μια ανθρωπολογική προσέγγιση της μ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Μάιος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 1 2 3 4
Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017 - 09:10:47
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΓενοκτονία και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας: Top of Page