Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΟ Σάκης Ρουβάς, ο κόσμος της τέχνης και το Βραβείο Αρχαίου Δράματος: όψεις μιας αμφισβητούμενης διάκρισης

Ο Σάκης Ρουβάς, ο κόσμος της τέχνης και το Βραβείο Αρχαίου Δράματος: όψεις μιας αμφισβητούμενης διάκρισης

AddThis Social Bookmark Button

rouvas3της Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοιν. Ανθρωπολόγος,

 Επιστημονική συνεργάτης ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Άλλο ένα επεισόδιο στον "πολιτιστικό πόλεμο" με διακύβευμα τις ιεραρχίες, τους θεσμούς και την κατανομή δύναμης στο εσωτερικό του πεδίου της πολιτιστικής παραγωγής και της διαχείρισής της, έλαβε χώρα κατά το προηγούμενο διάστημα, γνωστό πλέον από την προβολή του στα μέσα (media) ως "βράβευση Ρουβά".

 

rouvas2Ο γνωστός καλλιτέχνης τιμήθηκε με το Βραβείο Αρχαίου Δράματος για την ερμηνεία του ως Διόνυσος στην τραγωδία "Βάκχες" του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Λιγνάδη. Κατά τη διάρκεια της τελετής απονομής στο Μέγαρο Μουσικής, στις 8/12/2014 [1], μέρος του κοινού αντέδρασε αρνητικά, αλλά το κλίμα φορτίστηκε έντονα, όταν η ηθοποιός Χρυσούλα Διαβάτη αρνήθηκε να παραλάβει την "τιμητική διάκριση" που της απενεμήθη και, σε επί τόπου παρέμβασή της, διατύπωσε τις ενστάσεις της προς το πρόσωπο του Σάκη Ρουβά και την αμφισβήτηση προς την κριτική επιτροπή, εξηγώντας τους λόγους που την οδήγησαν σε αυτήν την στάση.

Ευλόγως, η υπερβολική έκθεση στα μέσα και η φλύαρη συζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα, ήταν ό,τι ακολούθησε. Εδώ μας ενδιαφέρει να αναδειχτεί το επεισόδιο όχι ως μεμονωμένο, αλλά ενταγμένο σε ένα πλαίσιο που, όπως διατύπωσα αρχικά, αφορά στο τι γίνεται μέσα στον κόσμο της σύγχρονης κουλτούρας και τέχνης, από τη σκοπιά μιας κριτικής προσέγγισης.

Ορισμένα από τα τυπικά γνωρίσματα του είδους των πολιτιστικών συγκρούσεων στις οποίες αναφέρομαι εντοπίζονται και εδώ: θεσμοί που επικυρώνουν την εγκυρότητα, βραβεύσεις ως τελετουργικά απονομής τίτλων και θέσεων, πρόσωπα που αγωνίζονται και παλεύουν για την είσοδό τους ή την παραμονή τους στο πολιτιστικό πεδίο, την αύξηση του δικού τους συμβολικού κεφαλαίου και του δικαιώματος να είναι ενεργοί δρώντες με ισχυρή παρουσία εντός αυτού.

rouvas1Σε επίπεδο εικόνας και προβολής χρησιμοποιούνται όλα εκείνα τα επιχειρήματα που σε ένα κοινό ως "δικαστήριο" θα τεκμηριώσουν τα δίκια της κάθε πλευράς. Η διχοτομική αντίστιξη "ποιοτικό"/ "μη ποιοτικό", ρητά ή υπαινικτικά εκφρασμένη σε αυτή τη ρητορική που χρησιμοποιήθηκε στο επεισόδιο της βράβευσης Ρουβά, είναι ιδιαίτερα βαρύνουσα όσον αφορά στην (ιεραρχική) κατάταξη στο πολιτιστικό πεδίο συσχετισμού δυνάμεων. Κανόνες και πλαίσια ιστορικά και πολιτισμικά διατεταγμένα – που ανάγονται στην αστική τάξη του 19ου αι. – οριοθετούν το "ποιοτικό" με μία σχετική συνέπεια. Το ερώτημα – ως αμφισβήτηση –"τι/ ποιος είναι ποιοτικό/ς" πάντοτε μπορεί να τίθεται από πολλές πλευρές (από επαΐοντες και μη), προκαλώντας συνήθως συζητήσεις (συστατικό μέρος άλλωστε του πολιτιστικού παιχνιδιού) που μικρούς μόνο τριγμούς μπορεί να επιφέρουν στο οικοδόμημα της πολιτιστικής παραγωγής: αντιθέτως, δε, το αναπαράγουν ενισχύοντας τις θέσεις κυριαρχίας εντός του.

Μέσα από μια ανθρωπολογική σκοπιά οι συμβολικές κατηγορίες "ποιοτικό"/ "μη ποιοτικό" (πολιτιστικό προϊόν ή /και καλλιτέχνης) στις οποίες, επίσης, αντιστοιχούν οι κατηγορίες "υψηλή τέχνη" / "μαζική (χαμηλή) κουλτούρα", μπορούν να προσεγγιστούν ως αντιτιθέμενοι όσο και αμφίσημοι κώδικες επικοινωνίας. Το "ποιοτικό", είναι η (συμβολική) κατηγορία, για παράδειγμα, την οποία επικαλούνται οι καλλιτέχνες όταν θέλουν να υπερασπίσουν την αξία και το κύρος τους. Χρησιμοποιούν, αντίθετα το "μη ποιοτικό" ως κριτήριο υποτίμησης, χλευασμού και κοροϊδίας. Δεν αποκλείεται, όμως, και η επίκληση του γούστου του κοινού (κάτι που παραπέμπει στη μαζική κουλτούρα) που επιβραβεύει τον καλλιτέχνη, άξιο σεβασμού από τον τελευταίο. Άλλωστε τα πράγματα περιπλέκονται σήμερα, όταν οι νόμοι της αγοράς και της εμπορευματοποίησης μετασχηματίζουν τους όρους του παιχνιδιού.

Υπό αυτήν την έννοια, το "ποιοτικό" συνιστά προφανώς μια ρευστή κατηγορία. Η συνθήκη "ποιοτικό" είναι απαραίτητη αλλά όχι μοναδική προϋπόθεση για την ένταξη σε μία θέση ισχύος στο πολιτιστικό πεδίο. Μεγαλύτερη επίδραση ασκούν οι θεσμικοί δρώντες ικανοί να επικυρώνουν, να εγκαθιδρύουν κύρος και συμβολική αξία στο χώρο της τέχνης/κουλτούρας: κάτι που γίνεται στην περίπτωση των βραβεύσεων και των απονομών, όπως σε αυτήν του Ρουβά.

Αυτό που αποκαλούμε "κόσμο της τέχνης" (με μία ευρεία συμπερίληψη της εικαστικής παραγωγής, του θεάτρου και του κινηματογράφου, της μουσικής κ.λπ.), είναι ένα σύνολο θεσμών και δρώντων με άνισα κατανεμημένες θέσεις και ισχύ. Δεν υπάρχει αποκλειστικά και μόνο στη βάση του πολιτιστικού στοιχείου που συγκροτεί τον πυρήνα του και την προσδιοριστική του ταυτότητα, αλλά μέσα από και μέσω των κοινωνικών σχέσεων και της κοινωνικότητας. Αγνοώντας τες ως συγκροτησιακές ορίζουσες του "κόσμου της τέχνης", δεν είναι εύκολο να ερμηνεύσουμε την πολιτισμική του νοηματοδότηση (αξιολογικές κρίσεις, κατηγοριοποιήσεις, εντάξεις και προσδιορισμούς, ιεραρχικές κατατάξεις).

Ένα απλό παράδειγμα για να γίνει αυτό κατανοητό, είναι οι πίνακες ζωγραφικής των οποίων η αξία "ανεβοκατεβαίνει" καθώς κυκλοφορούν σε δίκτυα συλλεκτών και αγοροπωλησιών, σε εγκαίνια, εκθέσεις και καταλόγους ενώ, δε, συναρτάται από την συμβολική αξία (κοινωνικό κύρος, αναγνωρισιμότητα, επικοινωνιακή προβολή κ.λπ.) του ίδιου του καλλιτέχνη-παραγωγού, όπως, π.χ., συμβαίνει στις μέρες μας με την περίπτωση του αμερικανού Τζεφ Κουνς.

Ένας απόλυτα έγκυρος θεσμός, όπως είδαμε (με βάση τις συμβάσεις που ιστορικά συγκροτούν το πολιτιστικό πεδίο), "τοποθετεί" τον Ρουβά μέσα στο παιχνίδι της αναγνωρισμένης τέχνης. Και το κάνει αυτό με όλη την μεγαλοπρέπεια και το ρητορικό στόμφο της υπερβολής (εκφρασμένης στο σκεπτικό της απόφασης). [2] Ο Ρουβάς όμως δεν είναι, απλά, ένας νεοεισερχόμενος στον "ποιοτικό χώρο" του θεάτρου: είναι ένα πρόσωπο το οποίο έχει ήδη "επικυρωθεί" (αποκτήσει συμβολική αξία και αποκαθαρθεί από τη μιαρότητα του "χαμηλού", "μη ποιοτικoύ") μέσα από τις σχέσεις και συναναστροφές σε κοσμικούς χώρους και κόσμους της ελίτ. Έχει υπάρξει τα τελευταία χρόνια πρωταγωνιστικό πρόσωπο της γκλάμορους φιλανθρωπίας των επωνύμων , ενώ με τη συμμετοχή του, μεταξύ πολλών άλλων, στην παρουσίαση της γνωστής σειράς «ήρωες ανάμεσά μας» (με πρωταγωνιστές "απλούς", "καθημερινούς" ανθρώπους που προσφέρουν στον κοινωνικό τους περίγυρο με ανιδιοτέλεια) έχει φιλοτεχνήσει ένα προφίλ δημόσιου προσώπου με ηθικό λόγο "κοινωνικής ευθύνης".

Αυτό είναι ήδη ένα σημείο "κλειδί": το βαρύ φορτίο σημαινόντων κοινωνικών σχέσεων αδιάρρηκτα συνδεδεμένο με τους κόσμους της "υψηλής" κουλτούρας. Στη συνέχεια, συμπληρωματικά, ο Σάκης Ρουβάς αποτελεί ένα πρόσωπο κατάλληλο για "μάρκετινγκ" και "προβολή", τόσο κομβικά σήμερα στο πεδίο της πολιτιστικής παραγωγής. Αυτό το δεύτερο στοιχείο είναι το πιο καινούργιο σε σχέση με το πρώτο.

Είναι, μάλιστα, οι τάσεις της σύγχρονης εποχής: οι ίδιες αυτές που θέλουν φαντασμαγορικά μεταμοντέρνα μουσεία με αναντίστοιχης αξίας περιεχόμενο και γκλάμουρους καλλιτεχνικά events στα οποία συναθροίζονται μεγιστάνες του πλούτου με τους λεγόμενους "σούπερ σταρς" της τέχνης. O σπουδαίος μαρξιστής ιστορικός Έρικ Χόμπσμπαουμ, αναλύοντας τάσεις της σύγχρονης κουλτούρας, [3] αναφέρεται στην περίπτωση του φημισμένου Ντάμιεν Χιρστ, ως "φίρμας" που εκτοπίζει την ιερότητα και την σταθερότητα των προϋπαρχουσών δομών, κάνοντας επιτυχία την επίδειξη καρχαριών σε γυάλες φορμόλης.

Υπό αυτήν την σκοπιά, η αρχική συζήτηση τίθεται με όρους λίγο διαφορετικούς: δεν είναι ακριβώς το θέμα, αν ένας ιστορικός θεσμός κάνει "εκπτώσεις" με τις απονομές του, ή αν ένας καλλιτέχνης της "μαζικής κουλτούρας" εισέρχεται σε πεδία στα οποία δεν ανήκει. Οι ισχυροί θεσμοί στο πολιτιστικό παιχνίδι, από τη μια, διατηρούν το προνόμιο της αυθεντίας στο "ποιοτικό" και "έγκυρο", παράλληλα με το να αποδέχονται, από την άλλη, και τους όρους της μαζικής κουλτούρας. Αρκεί να κατέχουν οι ίδιοι το ρυθμιστικό ρόλο (έκδηλο στις ωμές παρεμβάσεις των Πολιτιστικών Βιομηχανιών που επιβάλλουν στην πολιτιστική δημιουργία τους όρους της εμπορευματοποίησης, της τυποποίησης και του κέρδους).

Είναι εκεί, νομίζω, που "ακουμπούν" οι ενστάσεις και ανησυχίες από τη μεριά ανθρώπων όπως η Χρυσούλα Διαβάτη. Εκφρασμένες σε αδέξιες, ίσως, δημόσιες δηλώσεις αποδοκιμασίας της βράβευσης Ρουβά και του θεσμού της κριτικής επιτροπής. Οι φόβοι για την σύγχυση των ορίων "ποιοτικού"-"μη ποιοτικού", είναι φόβοι για την επέκταση των νόμων της αγοράς και της εμπορευματοποίησης στο πεδίο της παραγωγής τέχνης και κουλτούρας. Το πεδίο αυτό μετασχηματίζεται στον ύστερο 20ο αιώνα (και τον πρώιμο 21ο), όπως πολύ ωραία περιγράφει και εξετάζει διερευνητικά ο Έρικ Χομπσμπάουμ, μέσω, τόσο της κυριαρχίας της αγοράς και της αποδυνάμωσης της κρατικής μέριμνας, όσο και της επίδρασης των νέων τεχνολογιών. [4]

Η "μαζική κουλτούρα" των παραδοσιακών Πολιτιστικών Βιομηχανιών όπως η τηλεόραση και ο κινηματογράφος, πλάι πλάι με την "υψηλή κουλτούρα" που αφήνει χώρο για την πιο πρωτοποριακή δημιουργία, συμπορεύονται αναζητώντας χρηματοδότηση και στήριξη από ισχυρούς θεσμούς και κέντρα εξουσίας. Σε ένα τέτοιο διαμορφούμενο σύμπαν, το κοινό – ή καλύτερα τα πολυπληθή, κατακερματισμένα κοινά – αναζητούν την θέση τους. Και παρά την εξαιρετική ροή πληροφοριών, δράσεων, συμβάντων κουλτούρας/τέχνης, το αίτημα του εκδημοκρατισμού των πολιτιστικών αγαθών, αίτημα με δυνάμεις χειραφετητικές για τα ευρεία πληθυσμιακά στρώματα, παραμένει ανεκπλήρωτο.

[19/12/14]
Σημειώσεις
[1] Σημειώνεται ότι πρόκειται συγκεκριμένα για τα βραβεία "Κάρολος Κουν" και τα "Βραβεία Κριτικών Θεάτρου και Μουσικής 2013-2014", της Ένωσης Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών. Η ένωση είναι μέλος της Διεθνούς Ενώσεως Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών, και τα βραβεία που απονέμει θεωρούνται ο εγκυρότερος σχετικός θεσμός.

[2] «Σε μια εποχή, όπου πληθαίνουν τα κρούσματα "εκσυγχρονιστικής" κακοποίησης της αρχαιοελληνικής τραγωδίας, η οποία είναι από μόνη της αρκούντως "μοντέρνα" ώστε να μην έχει ανάγκη από επίδοξους "εκμοντερνιστές", ο Σάκης Ρουβάς, με την σκηνοθετική καθοδήγηση του Δημήτρη Λιγνάδη, έδωσε τον Θεό Διόνυσο σε μια εκ βαθέων προσέγγιση, με τρόπο ευθύ, άμεσο, ρευστό και χειροπιαστό, σαν από πνεύμα και ύλη, γη, νερό, αέρα και φωτιά, έναν πάντοτε "ερχόμενο" ελληνικό θεό-χορευτή, φωτεινό και σκοτεινό συγχρόνως, αιώνιο και σύγχρονο, παρόντα στις χαρές και στις λύπες μας, στους θριάμβους και στις απώλειες».

[3] Στο βιβλίο του που έχει μεταφραστεί στα ελληνικά (εκδ. Θεμέλιο, 2013) Θρυμματισμένοι Καιροί, Κουλτούρα και Κοινωνία στον 20ο αιώνα.

[4] Αυτές τις τάσεις διερευνά επίσης, πέρα από το προαναφερθέν έργο του Έρικ Χομπσμπάουμ, και η μελέτη Πολιτισμός και Αγορά, για την αυτονομία της πολιτισμικής παραγωγής (εκδ. Πατάκης, 2003). Το έργο αυτό αποτελείται, στο πρώτο μέρος του, από συλλογή εισηγήσεων και παρεμβάσεων που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια στρογγυλού τραπεζιού με θέμα "πολιτισμός σε κίνδυνο" που οργανώθηκε το 2001 στην Αθήνα με κεντρική την παρουσία του γάλλου διανοούμενου κοινωνιολόγου Πιέρ Μπουρντιέ. Στο δεύτερο μέρος, μια σειρά από κείμενα συμπληρώνουν το εγχείρημα της κριτικής προσέγγισης τής κυριαρχίας τής νεοφιλελεύθερης πολιτικής στο χώρο της πολιτιστικής δημιουργίας και εξετάζεται η προοπτική δημιουργίας ενός κοινού μετώπου αντίστασης.

[5]Αναφέρομαι, κυρίως, σε ό,τι περιλαμβάνει την ανάπτυξη της πολιτιστικής εξοικείωσης και ικανότητας, της δυνατότητας αισθητικής απόλαυσης, η οποία παραμένει ταξικά προσδιορισμένη, όπως έχω δείξει σε παλαιότερο άρθρο μου από εδώ, το οποίο είχε ως αφορμή του πάλι την περίπτωση μιας διαμάχης στο πεδίο της πολιτιστικής παραγωγής και διαχείρισης: «"Λαϊκό" γούστο, "λαϊκή" κουλτούρα, και το "κοινό" των λαϊκών στρωμάτων. Η ταξικότητα της πολιτιστικής ιδιοποίησης»,
www.independent.gr.

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου είναι Εθνολόγος και διδάκτορας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Από την Αλβανία στην Ελλάδα: Τόπος και Ταυτότητα, Διαπολιτισμικότητα και Ενσωμάτωση. Μια ανθρωπολογική προσέγγιση της μ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Μάρτιος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
27 28 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
Τετάρτη, 29 Μαρ. 2017 - 17:14:57
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΟ Σάκης Ρουβάς, ο κόσμος της τέχνης και το Βραβείο Αρχαίου Δράματος: όψεις μιας αμφισβητούμενης διάκρισης Top of Page