Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΜετά το Charlie Hebdo: η “δύση” και οι “άλλοι”

Μετά το Charlie Hebdo: η “δύση” και οι “άλλοι”

Charlie-2Χρήσεις και καταχρήσεις της πολιτισμικής διαφοράς. της Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου

* Εθνολόγος- Κοινωνική Ανθρωπολόγος
Επιστημονική συνεργάτης
ΤΕΙ Ιονίων Νήσων,
Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

  Σε μια κρίσιμη καμπή κατά την οποία διεργασίες γύρω από την κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα συντελούνται, μέσω κυρίως των πεδίων του πολιτικού/ θεσμικού και του οικονομικού, τα γεγονότα του Charlie Hebdo στο Παρίσι, εισάγουν με βίαιο όσο και επείγον τρόπο στο προσκήνιο, το πολιτισμικό, προσδίδοντας του δραματική επικαιρότητα.

  Η ευρωπαϊκή ταυτότητα ως "δύση", οι ιστορικές της καταβολές, οι πολιτισμικές της συνιστώσες, τέθηκαν στη δημόσια ατζέντα κατά το παρόν χρονικό διάστημα. Ποιους θα περιλάβουμε και ποιους θα αποκλείσουμε, πώς θα συνυπάρξουμε στα σύγχρονα πολυπολιτισμικά περιβάλλοντα, πώς θα διαχειριστούμε την πολιτισμική διαφορά. Αυτοί είναι κάποιοι από τους άξονες της δημόσιας συζήτησης / αντιπαράθεσης, που λαμβάνει χώρα μετά τη δολοφονική επίθεση των τζιχαντιστών στα γραφεία της σατιρικής ιστορικής εφημερίδας Charlie Hebdo στις 7 Ιανουαρίου, και συμπεριλαμβάνει όλο το φάσμα ιδεολογικών αποχρώσεων και εντάσεων. Φωνές της ήπιας λογικής και της συγκράτησης του ακραίου εξτρεμιστικού λόγου και, από το άλλο άκρο, επικλήσεις του ισλαμικού κινδύνου με αναφορές και υπομνήσεις της θεώρησης τής "σύγκρουσης των πολιτισμών".

  Λανθάνει η κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα: με αφετηρία τον διαφωτισμό που κληροδότησε ό,τι πολυτιμότερο σφραγίζει τη νεωτερικότητα σύμφωνα με την δυτική ηγεμονία: λογική σκέψη, ελευθερία λόγου, κατίσχυση του κοσμικού εις βάρος του θρησκευτικού στοιχείου, φιλελεύθερη δημοκρατία και κράτος δικαίου.

  Εδώ εντάσσεται και η ίδια η σάτιρα ως προϊόν ελεύθερης σκέψης, που ακριβώς ενσαρκώνουν τα αιχμηρά σκίτσα της Charlie Hebdo. Αυτά για τα οποία πλήρωσαν με βαρύ φόρο αίματος οι σχεδιαστές τους, (κάποιοι από αυτούς της γενιάς του Μάη του '68) την ακλόνητη πίστη τους στην έκφραση δίχως όρια και λογοκρισίες. Είναι το ίδιο πολιτισμικό πλαίσιο που γεννά τρόμο μπροστά στη σκέψη ότι η δυτική κουλτούρα θα πρέπει να μπει σε καλούπια προκειμένου να συγκρατήσει το μένος των οποιωνδήποτε φανατικών.

Charlie-4  Αν είναι να ενσκήψουμε όμως στο διαφωτισμό, γι' αυτά που μας κληροδότησε, ας μην παραλείπουμε και κάτι άλλο που με πάθος εισηγήθηκαν οι πνευματικοί θεμελιωτές του: την πίστη στην αδιάκοπη εξέλιξη, στην πρόοδο των ανθρώπινων κοινωνιών και την ιδέα του πολιτισμού ως civilization. Αυτή η συγκεκριμένη εννοιολόγηση υπονοεί την εξελικτική πορεία των κοινωνιών μέσα από στάδια "κατώτερα" προς κάτι το "ανώτερο", που εκπροσωπείται από την τεχνολογικά και πνευματικά υπέρτερη δύση. Συνεπάγεται, αναπόφευκτα, επίσης, την ιεραρχική κατάταξη των πολιτισμών. Η ιδέα της "δύσης" ζυμώθηκε ακριβώς μέσα από τη συνάντηση με "άλλους" (οι "πρωτόγονοι", οι "μαύροι", η "Ανατολή" είναι οι θεμελιακές ετερότητες του δυτικού λόγου), και την κατασκευή τους ως ελλειμματικών, υποτελών και κατώτερων σε σχέση με τους κυρίαρχους ευρωπαίους (εξαιρετικό και κατατοπιστικό πάνω σε αυτά τα θέματα, το, σε ελληνική μετάφραση από εκδ. Σαββάλας, Η διαμόρφωση της νεωτερικότητας, των Stuart Hall και Bram Gieben. Όσοι ενδιαφέρονται σχετικά, ιδίως οι σινεφίλ, θα πρέπει οπωσδήποτε να δουν και την συγκλονιστική ταινία του Κεσίς «Μαύρη Αφροδίτη»).

  Εξ' αρχής, η εννοιολόγηση του πολιτισμού είναι διανοητική υπόθεση της "δύσης", με αναγκαία συνθήκη να εμπεριέχει ή να αποτυπώνει, την ιεραρχική της ανωτερότητα. Το "εκπολιτίζω" έχει, εξάλλου, σταθεί ιστορικά η πιο δραματική ρηματική έκφραση αυτής της σχέσης. Έτσι, με το δόγμα "η δύση και οι άλλοι" ο διαφωτισμός εγκαθιδρύει τον λόγο περί ετερότητας ισχυρό έως τις μέρες μας, που επαν- εφευρίσκεται και ενδυναμώνεται κάθε φορά που εμφανίζεται μία κρίση όπως του Charlie Hebdo.

  Σε αυτήν την ηγεμονική διαδικασία ετεροποίησης, που περιλαμβάνει διάφορα επεισόδια αλληλοσχετιζόμενα, η έννοια της "πολιτισμικής διαφοράς" αναδύεται και διαμορφώνεται με βραδείς ρυθμούς ως έννοια με πολιτικό και συγκρουσιακό περιεχόμενο από τη νεωτερικότητα της συγκρότησης των εθνικών κρατών και ύστερα. Σχεδόν "εκρήγνυται" τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, καθώς στον ύστερο καπιταλισμό της μετα- νεωτερικότητας πολλαπλασιάζονται εντυπωσιακά οι χρήσεις της, σε ένα παγκοσμιοποιημένο τοπίο όπου «όλοι έχουν πολιτισμό», όπως καίρια έχει επισημανθεί από κάποιους θεωρητικούς.

  Η ένταση με την οποία το πολιτισμικό, έχοντας αποτελέσει προνομιακή εστίαση της θεωρητικής επεξεργασίας στο επιστημονικό πεδίο, διαχέεται, και αποκτά εξέχουσα σημασία, σε διευρυνόμενες πτυχές του κοινωνικού βίου, έχει ως αφετηρία την αισιόδοξη προοπτική χειραφέτησης και ενδυνάμωσης, κυρίως, των κινημάτων "αναγνώρισης" και "πολιτικών των ταυτοτήτων" της δεκαετίας του '60. Έτσι, σε αυτήν την τρόπον τινά, διορθωτική κατεύθυνση, πολυάριθμες μικρές και μεγάλες συλλογικότητες αναζητούν προβολή, διέξοδο, επίλυση της υποτελούς τους θέσης μέσω της διαχείρισης της ταυτότητάς τους και ο πολιτισμός αναδεικνύεται σε μείζον διακύβευμα που διατρέχει πολιτικές αντιπαραθέσεις.

  Από την άλλη μεριά, η εκτεταμένη "πολιτισμοποίηση" των πάντων μετατρέπεται σε ένα άλλο "επεισόδιο της ετερότητας" που περιλαμβάνει ποικίλες περιπτώσεις χρήσης και κατάχρησης του όρου. Από τις αφελείς εκδοχές φολκλοροποίησης ή της χαρούμενης πολυπολιτισμικής συνύπαρξης σε διάφορα διαπολιτισμικά projects, στο αντίθετο άκρο της αδυναμίας συνομιλίας των πολιτισμικών ετεροτήτων. Με τη μορφή, για παράδειγμα, γνωστή ως "πολιτισμικός ρατσισμός", (που εγκαθίδρυσε η εξτρεμιστική ευρωπαϊκή δεξιά) ένας νέος ευφημισμός για την απόλυτη ετερότητα, νομιμοποιούνται αποκλεισμοί και διακρίσεις στη βάση της απόλυτης πολιτισμικής διακριτότητας. Αυτό το άκρο είναι αρκετά δημοφιλές στους καιρούς μας, γνωστό μέσα από τη ρητορική της "σύγκρουσης των πολιτισμών" που θεωρητικά θεμελίωσε ο Σάμιουελ Χάντιγκτον, (Samuel P. Huntington,) καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης του Χάρβαρντ (υπήρξε επίσης και εξέχων στέλεχος του ακαδημαϊκού κατεστημένου και των συντηρητικών ιδεολογικών θεσμών των Η.Π.Α.), με το έργο του «Η Σύγκρουση των Πολιτισμών» (The Clash of Civilizations, 1996).

  Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, λοιπόν, ο πολιτισμός είναι παντού. Σκεφτόμαστε, μιλάμε, αναπαριστούμε με όρους "πολιτισμικής διαφοράς". Όσο κι αν αυτό φαντάζει αυτονόητο στις κοινωνίες μας που περιγραφικά έχουν αποδοθεί ως "πολυπολιτισμικές", άλλο τόσο πρέπει να αποδομηθεί και να αμφισβητηθεί: γιατί η αμφισημία και η δισημία των χρήσεων οδηγούν σε καταχρήσεις, στις οποίες θα αναφερθούμε στη συνέχεια για να ολοκληρώσουμε τη συλλογιστική του άρθρου.

  Ιδιαίτερα προβληματική εμφανίζεται η συνθήκη κατά την οποία ο πολιτισμός προτείνεται ως εξηγητικός παράγοντας, ως αίτιο κοινωνικών φαινομένων. Η ρητορική των στερεοτύπων βοηθάει σε αυτήν την περίπτωση, καθώς σχηματοποιεί τις πολιτισμικές ομάδες και τους αντιστοιχεί συμπεριφορές και νοοτροπίες (ένα απλοϊκό παράδειγμα του τύπου αυτού, πολύ οικείο και επίκαιρο σε εμάς, είναι κατάλληλο εδώ: "οι Έλληνες είναι τεμπέληδες και ευθύνονται για την κρίση της χώρας τους", είναι το στερεότυπο που μας έχει αποδοθεί από τους δυτικούς, αν όχι σε επίσημες εκδοχές, τουλάχιστον σε σατιρικούς λόγους των ξένων μίντια). Μεθοδολογικά, θεωρητικά, αλλά και ηθικά, αυτό, όχι μόνο είναι λανθασμένο, αλλά και πολιτικά επικίνδυνο.

  Έτσι, συχνά ερμηνεύουμε την κοινωνική πραγματικότητα με όρους ενός εξηγητικού αναγωγισμού (αναζήτηση αιτίας) στο "πολιτισμικό". Και ξεχνούμε να συμπεριλάβουμε στις κοσμοθεωρήσεις μας τα ευρύτερα ιστορικά και πολιτικά πλαίσια, αλλά και πλαίσια κοινωνικών δομών και σχέσεων. Υπό αυτό το πρίσμα, η πολιτισμική ταυτότητα, ως εγγενής ουσία, ευθύνεται γι' αυτά που κάνουμε και φυσικοποιείται ως βιολογικό DNA η ανθρώπινη συμπεριφορά. Το κυριότερο, όμως, νομιμοποιούνται πολιτικές της εκμετάλλευσης, της κοινωνικής αδικίας και ανισότητας, όπως εξάλλου ιστορικά αυτό έχει καταγραφεί.

Charlie-1  Στην ίδια λογική, επιπλέον, της ακραίας αυτονομίας και φυσικοποίησης του πολιτισμικού, ο όρος "δύση", χρησιμοποιείται ως ένα αδιαίρετο όλον, μετωνυμικά, για να υποδηλώσει μια συγκεκριμένη πολιτισμική ενότητα του δυτικού ευρωπαϊκού κόσμου και, μεταφορικά, για την πρόοδο, την εξέλιξη, και περεταίρω συνδηλώσεις αξιών συνυφασμένων με τη δημοκρατία, το κοσμικό κράτος, την ελευθερία λόγου και έκφρασης.

  Φυσικά, σε αυτούς τους τροπισμούς συγκαλύπτονται όψεις της "δύσης" που δεν ταιριάζουν: θρησκευτικός φανατισμός, λογοκρισία, βία και καταστολή είναι μερικά από τα φαινόμενα που απλόχερα εμφανίζονται στη "δύση" αλλά δεν υπονοούνται στις τρέχουσες χρήσεις/ σημασιοδοτήσεις της. Αντιθετικά, η "Ανατολή", το Ισλάμ, ή όπως αλλιώς, είναι οι φορείς ενός εγγενούς, διαβολικού κακού.

  Θα πρέπει να υπογραμμιστεί, λοιπόν, ότι ο δημόσιος και κυρίαρχος λόγος έχει επιβάλλει σχήματα πρόσληψης που εγκλωβίζουν τις ερμηνείες της κοινωνικής πραγματικότητας, μέσα από το να ανάγει τα πάντα στο πολιτισμικό. Αυτό σημαίνει ότι τα κοινωνικά φαινόμενα αναλύονται χρησιμοποιώντας με απλοϊκό τρόπο τους ίδιους τους όρους με τους οποίους αυτά εμφανίζονται. Θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο να εγκαταλείψουμε αυτές τις αρχές, αν το πρόταγμα είναι μια χειραφετητική διευθέτηση πολύπλοκων ζητημάτων που ενδύονται την όψη του πολιτισμικού. Ο προβληματισμός, δηλαδή, εν προκειμένω, θα μπορούσε, περίπου, να οριστεί ως μια μετάβαση από το «γιατί η πολιτισμική διαφορά κάνει κάτι», στο «πώς συγκροτείται, αναδύεται, γίνεται σημαντική σε συγκεκριμένες συγκυρίες», κάτι που πολλοί σύγχρονοι διανοούμενοι υποδεικνύουν επιτακτικά με προσήλωση και εμβρίθεια στις θεωρητικές τους επεξεργασίες.

  Η διαχείριση της πολιτισμικής διαφοράς είναι, όπως δείξαμε, πρωτίστως πολιτική πράξη. Κι ενώ η διαπολιτισμική μας ύπαρξη και συνύπαρξη απαιτεί ρυθμίσεις – περίπου κάτι σαν τα κοινωνικά συμβόλαια του διαφωτισμού – η συζήτηση θα επικεντρώνεται πάντα στα όρια: πόσο και πώς κάποιος προβάλει την πολιτισμική του ταυτότητα, πότε μπορεί να προσβάλει τον "άλλο", τι γίνεται εκεί που μικρότερες ομάδες καλούνται να ενσωματωθούν σε ευρύτερες κοινωνικές ολότητες; Όποτε μπαίνει ως διακύβευμα η πολιτισμική διαφορά σε δισεπίλυτα συγκρουσιακά ζητήματα (από το αν, π.χ., θα πρέπει να φορούν μαντίλα στα σχολεία οι μουσουλμάνες μετανάστριες των ευρωπαϊκών μητροπόλεων, αν θα πρέπει να φτιάξουμε τζαμί στην Αθήνα, πώς θα χειριστούμε την διαδεδομένη σε κάποιες ομάδες μουσουλμάνων πρακτική της κλειτοριδεκτομής, ή το μουσουλμανικό "άγριο" στα μάτια "μας" έθιμο της δημόσιας αυτομαστίγωσης κ.ο.κ.), η συζήτηση είναι καταδικασμένη να διολισθαίνει και να μένει ατελής.

  Όπως φάνηκε, εξάλλου, και στη συζήτηση με αφορμή το Charlie, εκ διαμέτρου αντιθετικές θέσεις και απόψεις εκφράστηκαν από φορείς που τοποθετούνται πλησίον ιδεολογικά αλλά και το αντίστροφο: έτσι αριστεροί ριζοσπάστες και δεξιοί νεοφιλελεύθεροι βρέθηκαν αγκαζέ σε πορείες με το σύνθημα "je suis Charlie". Ενώ από την άλλη, η θέση ενάντια στην απεριόριστη ελευθερία της σάτιρας, όταν προσβάλει και θίγει πολιτισμικές ομάδες, δίχασε τους προοδευτικούς διανοούμενους.

Charlie-3  Εντωμεταξύ, πληθαίνουν οι εικόνες βίας που προκαταλαμβάνουν "αυτό που θα συμβεί". Το κοινό εθίζεται σε αναπαραστάσεις που χτίζουν το σκηνικό ενός "πολέμου των πολιτισμών", πρωτίστως ανάμεσα σε "δύση" και Ισλάμ. Οι μηχανισμοί εξουσίας ελέγχουν μέσω της μιντιακής εικονικής πραγματικότητας τον φαντασιακό μας κόσμο. Στην ταινία «Αδιανόητες Πράξεις» (Unthinkable, 2011), ένας αμερικανός πολίτης και μουσουλμάνος τρομοκράτης βασανίζεται σε απίστευτα άγριο βαθμό από το επιτελείο των ανακριτών του. Σκοπός είναι να αποκαλύψει σε ποια σημεία έχει κρύψει μηχανισμούς αυτόματης έκρηξης ατομικών βομβών. Σκηνοθετείται μια δυστοπία, όπου ολόκληρη η χώρα (ΗΠΑ) είναι όμηρος στα χέρια ενός φανατικού μαχητή του Ισλάμ που εκφράζει τις αρχές και τα πιστεύω του ενώπιων των βασανιστών του, ενώ όλοι εμφανίζονται εγκλωβισμένοι σε ένα φαύλο κύκλο ανεξέλεγκτης βίας. Κατά μια φοβερή σύμπτωση, εξάλλου, σύγχρονα με τις τραγικές δολοφονίες στη Charlie Hebdo, κυκλοφόρησε στη Γαλλία και προκάλεσε έντονη συζήτηση το μυθιστόρημα του διάσημου (μεταξύ άλλων και για τις εμπρηστικές του δηλώσεις εναντίον του ισλαμικού κόσμου) αιρετικού συγγραφέα Μισέλ Ουελμπέκ με τίτλο "Submission" (Υποταγή). Πρόκειται για ένα φουτουριστικό πολιτικό μυθιστόρημα που περιγράφει προκλητικά (προσβλητικά σχεδόν) την επερχόμενη ισλαμοποίηση της γαλλικής κοινωνίας. Το ίδιο το Charlie Hebdo στο τελευταίο του πρωτοσέλιδο είχε τον συγγραφέα στο εξώφυλλό του.

  Εν κατακλείδι, θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι μετά από κάθε ακραίο συμβάν, η "δύση" επαναδιατυπώνει την κυριαρχία της. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, επαναφέρει τις καταστατικές της αρχές, ως πλαίσια αδιαμφισβήτητης εγκυρότητας. Σε επίπεδο μιας ρεαλιστικής πολιτικής ισχύος, αυτές εφαρμόζονται οπόταν ο δυτικός πολιτισμός θα χρησιμοποιείται για παντοειδείς στρατιωτικές επεμβάσεις και προκλήσεις συγκρούσεων («Η Ευρώπη πρέπει να κάνει το καθήκον της στον αγώνα για δημοκρατία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Να γιατί αποφάσισα την επέμβαση στο Μάλι», δήλωνε ο Φρανσουά Ολάντ ακριβώς δυο χρόνια πριν). Γιατί η "δύση", ο δυτικός κόσμος, εμφανίζεται να προσφέρει πολιτισμικά αγαθά οικουμενικού χαρακτήρα, όπως είναι ο λόγος για την κοσμικότητα, τη δημοκρατία και τις ατομικές ελευθερίες, τα ανθρώπινα δικαιώματα. Με αυτόν τρόπο αυτο -ανακηρύσσεται ως θεσμικά έγκυρος φορέας λόγου γύρω από αυτά. Δημιουργείται μια διχοτόμηση ανάμεσα σε πολιτισμικά αγαθά οικουμενικά, αυτά που εκπηγάζουν από τη "δύση" (κέντρο) και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες προβληματικού χαρακτήρα (πολιτισμική περιφέρεια).

  Αυτό το σημείο ακριβώς χρειάζεται προσοχή. Γιατί εκείνο που υποστηρίζει ο Χάντιγκτον στην κατακλείδα του διάσημου – προαναφερθέντος – έργου του, είναι τωόντι, η υπεροχή, η μοναδικότητα της "δύσης", που στέκεται απέναντι στους πολλούς "άλλους": και το (ηθικό) πρόταγμα, ωσάν "ιερή" αποστολή, είναι να διαφυλάξει την ιστορική πολιτισμική της κληρονομιά, χάριν στην οποία αξιώνει και την ανωτερότητά της, χωρίς να τρωθεί, να μιανθεί, από την "βαρβαρότητα".

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου σπούδασε Εθνολογία στο Δημοκρίτειο Παν/μιο και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Παν/μίου Αιγαίου, από όπου αναγορεύτηκε διδάκτορας με άριστα το 2009. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις, την πολιτισμική διαχείριση και τις π...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Οκτώβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
Δευτέρα, 23 Οκτ. 2017 - 04:45:28
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΜετά το Charlie Hebdo: η “δύση” και οι “άλλοι” Top of Page