Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - online“Έφοδοι Εφοριακών”: πειθαρχικές τεχνικές και νέες μορφές κυβερνησιμότητας

“Έφοδοι Εφοριακών”: πειθαρχικές τεχνικές και νέες μορφές κυβερνησιμότητας

AddThis Social Bookmark Button

panoptikon-vaso-800Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοιν. Ανθρωπολόγος

Επιστημονική Συνεργάτης ΤΕΙ Ιονίων Νήσων, Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Μιντιακές εικόνες της πρόσφατης ελληνικής επικαιρότητας, δραματοποιούν θεατρικά τις αντιδράσεις πωλητών και συμπαραστεκόμενων παρευρισκομένων, σε επί τόπου έλεγχο εφοριακών σε πανηγύρι, σε τουριστικό νησί ή κάπου αλλού. [1] Εμπρόθετα ή όχι, αναπαρίσταται ένα συλλογικό σώμα που αρνείται να συμμορφωθεί με τη νέα πραγματικότητα, με σημειολογικές αναφορές σε όλες τις στερεότυπες εκδοχές απλουστευτικών σχημάτων γύρω από ελληνικές παθογένειες και ιδιαιτερότητες. Αυτές τις τελευταίες, τις επαν-οικειοποιείται η ρητορική του “εκσυγχρονισμού”, υπονοώντας και επινοώντας ποια είναι τα εμπόδια στον δρόμο της (μνημονιακής) “προσαρμογής” της χώρας.

Με την εμφατική συνήχηση που δημιουργεί το προτρεπτικό σύνθημα «Έφοδοι Εφοριακών», το πολιτικό σώμα καλείται να ενσωματωθεί σε νέες μορφές και τεχνολογίες πειθάρχησης. [2] Πράγματι, η τυποποίηση, ρύθμιση και έλεγχος της χρήσης χρήματος και παράλληλα της καταναλωτικής συμπεριφοράς, περιλαμβάνει μια σειρά από μέτρα όπως επέκταση του πλαστικού χρήματος, αιφνιδιαστικούς ελέγχους εφοριακών σε καταστήματα και πελάτες, προτρεπτική συμπεριφορά με επιβραβεύσεις καταναλωτών, κ.ο.κ. Εξάλλου, μάθημα φορολογικής συνείδησης στους μαθητές προαναγγέλλει ο αρμόδιος αναπληρωτής υπουργός οικονομικών Τρύφων Αλεξιάδης και απευθύνει μαζικό κάλεσμα συμπόρευσης: «Τη μάχη κατά της φοροδιαφυγής θα τη δώσουμε μαζί με όλη την κοινωνία, γιατί μας αφορά όλους». [3] Έχει προηγηθεί το “σχέδιο αράχνη”, έμπνευσης Βαρουφάκη, με τους “αόρατους ελεγκτές” δίμηνης σύμβασης με έργο τους το “κυνήγι” αποδείξεων [4].

Η εκπαιδευτική προετοιμασία για το είδος αυτό διακυβέρνησης, κατέστη δυνατή με την ισχύ των capital controls (περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων) και την τελετουργική εκμάθηση του σοκ της αναμονής στις ουρές των ΑΤΜ. Άλλωστε, σε όλο αυτό το διάστημα της μνημονιακής περιόδου, καθιερώθηκε η ανελέητη υπαγωγή σε γραφειοκρατίες τεχνολογικά διαμεσολαβημένες, όπου οι πολίτες και οι επιμέρους κατηγορίες τους (διαβαθμισμένες κατηγορίες “ευπάθειας” και “αποκλεισμού”) καλούνται να αποδείξουν ότι δικαιούνται το τάδε ή δείνα βοήθημα (βλ. ΕΚΑΣ, επίδομα θέρμανσης, κάρτες αλληλεγγύης για αγορά ειδών σίτισης, και ο κατάλογος δεν έχει τέλος). Οι επαναληπτικές γραφειοκρατικές διαδικασίες ρουτίνας στις οποίες συμμετέχουν οι πολίτες, έτσι κι αλλιώς δομούν τις βασικές σχέσεις τους με το κράτος, κάτι που αποτελεί αξιωματική παραδοχή των μελετών γύρω από το κράτος.

Ωστόσο, θα προστρέξω, ιδιαιτέρως, στη δουλειά του γάλλου φιλόσοφου και θεωρητικού Φουκώ πάνω στην κυβερνησιμότητα (ως κυβερνησιμότητα/ κυβερνητικότητα έχει αποδοθεί ο όρος governmentality), που εμπνέει το παρόν κείμενο και προτείνεται γενικότερα ως έχουσα πολλά να προσφέρει στην πολιτική και κοινωνιολογική ανάλυση της σύγχρονης πραγματικότητας, ειδικότερα δε στις νέες μεθόδους διαμόρφωσης του συλλογικού πολιτικού σώματος, με την εισαγωγή των κατάλληλων μορφών και καθεστώτων γνώσης, εξουσίας, πειθάρχησης και ελέγχου.[5]

      panoptikon vaso 800

Το Πανοπτικό (Panopticon), που ενέπνευσε τη σκέψη του Φουκώ για την πειθαρχική κοινωνία: το διάσημο αρχιτεκτονικό σχέδιο φυλακής του Τζέρεμι Μπένθαμ, στα τέλη του 18ου αι., που εξασφάλιζε για πρώτη φορά στη δυτική ιστορία “πανοπτικό” έλεγχο των φυλακισμένων

Με τη δύσκολη έννοια της κυβερνησιμότητας – η οποία έρχεται σε διανοητική συνέχεια των θεωρητικών του επεξεργασιών για την βιοπολιτική/ βιοεξουσία – ο Φουκώ επιχειρεί να αναλύσει την “τέχνη της διακυβέρνησης”, που βασίζεται όχι στην άσκηση άμεσης βίας, αλλά στην κατασκευή υποκειμένων μέσα από μηχανισμούς υπακοής, πειθάρχησης, ελέγχου. Η ιστορικότητα των διαδικασιών συγκρότησης κεντρικών μηχανισμών εξουσίας στον ευρωπαϊκό χώρο, απασχολεί κατεξοχήν το έργο του Φουκώ, βεβαίως, ο οποίος, ωστόσο, στα τελευταία χρόνια του πραγματικού και πνευματικού του βίου, έδωσε ιδιαίτερη ώθηση σε μετέπειτα στοχαστές να επεξεργαστούν και να κάνουν εκλεπτυσμένες χρήσεις της έννοιας της κυβερνησιμότητας, συνδέοντάς την με τα νεοφιλελεύθερα καθεστώτα.

Οι σύγχρονες μορφές παρακολούθησης και ελέγχου, τοποθετούμενες σε ένα θεμελιακά διαφορετικό τοπίο, “ψηφιακής κυβερνησιμότητας”, χρειάζονται μια πιο εμπλουτισμένη γραμμή ανάλυσης, καθώς διαφέρουν από τις ιστορικά πλαισιωμένες μορφές επιτήρησης που μελέτησε ο Φουκώ, στις μελέτες του για τη φυλακή και τον εγκλεισμό, την ψυχική ασθένεια, τη σεξουαλικότητα. Αρκετά πριν από την εκδήλωση της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής κρίσης, η ψηφιακή διακυβέρνηση, με την συστηματική ηλεκτρονική καταγραφή προσανατολισμένη σε ποικίλους σκοπούς (από πρόληψη εγκλημάτων έως μάρκετινγκ και ψυχαγωγία) είχε αρχίσει να αναπτύσσεται ραγδαία. Αυτό σημαίνει ότι είχε διαμορφωθεί ένα πλαίσιο υποδοχής ριζικών μετατοπίσεων, σε ό,τι αφορά στις μορφές διακυβέρνησης, στις σχέσεις πολίτη-κράτους, και στη σχέση των δημόσιων θεσμών (κράτος) με τους ιδιωτικούς. [6]

Η κατάσταση κρίσης στην Ελλάδα, έρχεται να αποτελέσει το νομιμοποιητικό πλαίσιο (αυτό, δηλαδή, εντός του οποίου κάτι εξηγείται ως εύλογο, προφανές, φυσικό αποτέλεσμα) πολλών από τις προσαρμογές της διακυβέρνησης προς την νέα παγκόσμια κατάσταση. Το πολιτικό σώμα καλείται να συμμορφωθεί όχι μόνο μέσω της βίας, (συμβολικής αλλά και πραγματικής, αφού διάφορα μέτρα συνοδεύονται από εξαιρετική αυστηροποίηση των ποινών), αλλά και της συναίνεσης. Πολλές από τις τεχνικές διοικητικής και οικονομικής κυβερνησιμότητας προσλαμβάνονται από τους πολίτες υπό το πρίσμα των πρακτικών εξυπηρετήσεων της καθημερινότητας και της λειτουργικής τους αποτελεσματικότητας. Έτσι, τα ίδια τα υποκείμενα συμμετέχουν στον έλεγχο και την επιτήρησή τους, “αυτό- πειθαρχούνται” (διευκολύνοντας, π.χ., την ψηφιακή τους ανιχνευσιμότητα).

Το ότι ζούμε σε μια κοινωνία παρατήρησης και ελέγχου στην οποία καθημερινά αφήνουμε τα ίχνη μας, αποτελεί πλέον έναν κοινό τόπο για πολλούς θεωρητικούς. Χρειάζεται, όμως, αρκετή σκέψη ακόμη, γύρω από το τι κάνει το κράτος σήμερα, ποιος είναι ο ρόλος και η θεσμική του ισχύς σε συνθήκες κρίσης. Το κράτος δεν είναι απών, αλλά ενεργός, συμπληρωματικός θεσμικός δρώντας, πλάι στους ποικίλους ιδιωτικούς φορείς/ θεσμικούς δρώντες που εγκαθιδρύουν τα δικά τους καθεστώτα λειτουργικού συντονισμού και ελέγχου. Αναπόφευκτα, συμπορεύονται νέα καθεστώτα γνώσης και εμπεδώνονται οι προσήκουσες τεχνολογίες του εαυτού.

Η οικονομική κρίση διαμόρφωσε ένα πλαίσιο που θα περιλάβει αναγκαίους μετασχηματισμούς σε κοινωνικές σχέσεις και πολιτισμικές διαδικασίες, φαινομενικά αποσπασματικούς και χαώδεις, χωρίς συνεκτικό πλαίσιο κατανόησης. Η εύστοχη πολιτική γελοιογραφία του σκιτσογράφου Α. Πετρουλάκη (που συνοδεύει το παρόν κείμενο), αποτελεί μια ειρωνική απεικόνιση των αναντιστοιχιών και εντάσεων ανάμεσα στο “νέο” που εισχωρεί σε παλαιά πρότυπα, πολιτισμικά και κοινωνικά. Τα ρωμαλέα αναλυτικά σχήματα, όπως αυτά του Φουκώ και άλλων στοχαστών, συγκαιρινών του αλλά και μεταγενέστερων, με δουλειά στο πεδίο της εξουσίας, ανοίγουν την προοπτική για μια διαφορετική ανάγνωση της τρέχουσας πραγματικότητας, ευρύτερα ανθρωπολογική, όπως προτάθηκε από εδώ. [7]

  petroulakis vaso 800

Σκίτσο του Αντρέα Πετρουλάκη, στην εφημερίδα Καθημερινή, 14/10/2015

[31/10/2015]
Σημειώσεις
[1] Ενδεικτικά μόνο παραπέμπω σε κάποια από τα πολλά συμβάντα που τροφοδότησαν πρόσφατα τα μέσα, με έμφαση στις αντιδράσεις “βίας” και “αγριότητας” του κόσμου που ήταν παρόν, απέναντι στους εκπροσώπους του διοικητικού μηχανισμού που διεκπεραίωναν το καθήκον ελέγχου: «Προπηλάκισαν εφοριακούς σε πανηγύρι στο Αμύνταιο», ρεπορτάζ, 6/10/2015, http://news.in.gr/greece/article/?aid=1500030673 , ή παρόμοια «Προπηλακισμός εφοριακών σε πανηγύρι στη Ρόδο», ρεπορτάζ, 6/8/2015, http://news247.gr/ eidiseis/koinonia
[2] Βλ., ενημερωτικά, από τα πολλά σχετικά ρεπορτάζ: 7/10/2015, «Αλεξιάδης: Μαζικές έφοδοι εφοριακών ακόμη και μεταμεσονύκτια», http://www.thetoc.gr/oikonomia/ ή 30/7/2015 ,«Καρτέρι εφοριακών στο κυνήγι της απόδειξης», http://www.pelop.gr
[3] Βλ. σχετικό ρεπορτάζ, «Αλεξιάδης: ΦΑΠ αντί ΕΝΦΙΑ και μάθημα φορολογικής συνείδησης στα σχολεία από το 2016», στο: http://tvxs.gr/news/ellada/
[4] Βλ. ρεπορτάζ, 7/3/2015, «Σχέδιο “αράχνη”: Οι αόρατοι ελεγκτές της Εφορίας για τις αποδείξεις. Άνεργοι, φοιτητές και 500 Γερμανοί στο κυνήγι κατά της φοροδιαφυγής», στο: http://www.tovima.gr/finance
[5] Στην δυναμική των θέσεων του Γάλλου διανοητή αναφέρεται ο Frédéric Gros, καθηγητής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Paris XII και επιμελητής των διαλέξεών του στο Κολέγιο της Γαλλίας. Μπορεί ο αναγνώστης να δει σχετικά τη συνέντευξή του με θέμα την κληρονομιά του Φουκώ στην εφημερίδα Le Monde στο: http://afterhistory.blogspot.gr
Για μια εύκολη και άμεση επισκόπηση βιογραφίας και σχετικής βιβλιογραφίας, βλ. το διαθέσιμο λήμμα στην διαδικτυακή εγκυκλοπαίδειαWikipedia:https://en.wikipedia.org/wiki/Michel_Foucault
[6] Αξιόλογο έργο που διαφωτίζει πολλές από τις πτυχές αυτού του φαινομένου, το συλλογικό Όψεις της νέας παρακολούθησης, (εκδ. Βιβλιόραμα, 2010).
[7] Στον ιστοχώρο https://archivocienciassociales.wordpress.com/ υπάρχει ηλεκτρονικά διαθέσιμο το βιβλίο των Gupta Akhil και Sharma Aradhana The Anthropology of the State (Blackwell Publishing, 2006), ένας εξαιρετικός συλλογικός τόμος, με μελέτες κριτικής θεωρίας και ανάλυσης γύρω από το κράτος.

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου είναι Εθνολόγος και διδάκτορας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Από την Αλβανία στην Ελλάδα: Τόπος και Ταυτότητα, Διαπολιτισμικότητα και Ενσωμάτωση. Μια ανθρωπολογική προσέγγιση της μ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 
Πέμπτη, 27 Ιουλ. 2017 - 06:35:30
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - online“Έφοδοι Εφοριακών”: πειθαρχικές τεχνικές και νέες μορφές κυβερνησιμότητας Top of Page