Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΗ αβάσταχτη ελαφρότητα της επικοινωνίας

Η αβάσταχτη ελαφρότητα της επικοινωνίας

avastaxti elafrotitaΔρ Βασιλική Παπαγεωργίου, Εθνολόγος-Κοιν. Ανθρωπολόγος Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Πολύ πρόσφατα, τη μουσική βιομηχανία απασχόλησαν έντονα δύο παρόμοια μουσικά προϊόντα, το ένα θαρρείς διάδοχο του άλλου: αναφέρομαι στα Gangnam Style και, κυρίως, στο Harlem Shake: πολιτισμικά προϊόντα, βεβαίως, της διαδικτυακής παραγωγής και διακίνησης, ενός πεδίου που έχει αρχίσει να θέτει τους δικούς του όρους στη διαδικασία της σύγχρονης παγκοσμιοποιημένης πολιτισμικής επικοινωνίας στην οποία θα επικεντρωθεί το παρόν άρθρο.1

Το αναπάντεχα μεγάλο αριθμητικά κοινό που δημιούργησαν τα εν λόγω μουσικοχορευτικά προϊόντα, το οποίο συμμετείχε διαντιδρώντας με ποικίλους τρόπους, δεν είναι σίγουρα ένα γνώριμο μουσικό κοινό, προσδιορισμένο από παραδοσιακά σχήματα θεωρητικής σύλληψης στις σπουδές πολιτισμού και επικοινωνίας.2

Εδώ, αρχικά, θα πρέπει να κάνω μια στοιχειώδη παρατήρηση: ήδη, η θεωρητική συζήτηση, αλλά και ένας ευρύτερος προβληματισμός από διάφορους εμπλεκόμενους σε θέματα πολιτισμικής διαχείρισης και επικοινωνίας, έχει βάλει στο επίκεντρο το διαδίκτυο ως ένα ραγδαία αναπτυσσόμενο πεδίο δημιουργίας αλλά και μετασχηματισμού του σύγχρονου κοινωνικού και πολιτισμικού μας περιβάλλοντος. Για πολλούς αυτό συνδέεται με τη μεταμοντέρνα εποχή, που τελείως σχηματικά τοποθετείται περίπου από το 1950 και μετά, και σηματοδοτεί ρήξη με κατεστημένα σχήματα σκέψης και μεγάλες αφηγήσεις, εντοπισμό και αποδόμηση των εξουσιαστικών δομών, πολυτοπικότητα κέντρων δράσης, έξαρση της πολιτισμικής διαφοράς και διασπορά των ταυτοτήτων. Το μεταμοντέρνο ή μετανεωτερικό στοιχείο εντοπίζεται σε πολλαπλά πεδία δράσης που περιλαμβάνουν, έτσι, τόσο την καθημερινή βιωμένη εμπειρία και πολιτισμική διαδικασία, όσο τη θεωρητική παραγωγή γνώσης, την τέχνη, την πνευματική δημιουργία, την κινηματική και πολιτική δράση, τα Μ.Μ.Ε. και την ψυχαγωγία.3

Το διαδίκτυο, έρχεται ακριβώς να ταιριάξει στην "πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού" (όπως έχει αποκληθεί από τον θεωρητικό F. Jameson με άλλους όρους η σύγχρονη εποχή), προσφέροντας τους όρους αναδιαμόρφωσης του μετανεωτερικού υποκειμένου: ένα υποκείμενο ικανό να συμμετάσχει δημιουργικά σε ποικίλες πολιτισμικές επιτελέσεις και, κυρίως, να επικοινωνήσει με τρόπους αδιανόητους λίγα χρόνια πριν. Εδώ δε χρειάζεται να μακρηγορήσω αναφέροντας παραδείγματα, αλλά ο καθένας λίγο πολύ είναι ενήμερος για φαινόμενα που παρατηρούνται σήμερα και εκκινούν από την κοινωνική δικτύωση, όπως μαζική ανάληψη δράσης και πρωτοβουλίας σχετικής με κάποιο θέμα συνήθως πολιτικής φύσης, ή για την απεριόριστη δυνατότητα ενημέρωσης και προσωπικής έκφρασης μέσω των blog κ.λπ.

Στη συνέχεια, όμως, θα ήθελα να προχωρήσω αυτό το συλλογισμό ένα βήμα παραπέρα. Ο μεταμοντερνισμός, που έχει περιγραφεί και ως μια "χαώδης" κατάσταση ταυτόσημη με την "ασάφεια", δημιούργησε και τις προϋποθέσεις αποδόμησης των πλαισίων αναφοράς, των κωδίκων επικοινωνίας, απαραίτητων για την κατασκευή νοήματος και την κατανόηση και ερμηνεία του κόσμου. Αντ' αυτού, αρχίζουν ήδη και διαφαίνονται οι πρώτες ενδείξεις μιας παραγωγής δημιουργημάτων κενών νοήματος, επιφανειακής εμπειρίας, μικρής διάρκειας, κυρίως, όμως, που απευθύνονται σε (παράλληλα με το να κατασκευάζουν) υποκείμενα "άνευρα", ανίκανα να αναστοχαστούν πάνω στις συνθήκες ύπαρξής τους, να προσλάβουν, να ερμηνεύσουν, ή να εμπλακούν με οποιονδήποτε, τέλος πάντων, δημιουργικό τρόπο στην επικοινωνιακή δράση. Θα τολμούσα να ισχυριστώ πως, με όρους επικοινωνίας, οδηγούμαστε σε μια άνευ ορίων παραγωγή σημείων χωρίς κώδικες, δηλαδή στην αδυναμία δημιουργίας νοήματος!

Ενώ, είναι άξιο παρατήρησης, ότι η πολιτισμική επικοινωνία μέσω διαδικτύου, δημιουργεί την ψευδαίσθηση δύναμης και ισχύος στα υποκείμενα. Έναν ιδιότυπο σχετικισμό, όπου όλοι πιστεύουν ότι μιλούν, θαρρείς, από την ίδια "θέση", παράγοντας προϊόντα παρόμοιου εκτοπίσματος. Γιατί, από αυτήν την σκοπιά, εδώ, σε αυτό το υπό διαμόρφωση σύμπαν του διαδικτύου, δεν έχουμε την αξίωση, – ίσως ένα κυρίαρχο μεταμοντέρνο αίτημα – αμφισβήτησης των προνομίων της εξουσίας (προνόμια ιδιοποίησης των "σκήπτρων του λόγου" και παραγωγής έγκυρου λόγου, όπως έχει αναλύσει σχετικά ο Bourdieu).

Για να επιστρέψω, κλείνοντας, εκεί απ' όπου εξ' αφορμής ξεκίνησα, στα φαινόμενα τύπου "Harlem Shake", αυτά δε φαίνεται να είναι μια εφήμερη μόδα, ανάλογη του εφήμερου ύφους που τα συγκροτεί, κι αυτό είναι το ιδιαίτερα ανησυχητικό. Είναι, εξάλλου, χαρακτηριστικό ότι το Harlem Shake προκάλεσε "events" τύπου μαζικών συγκεντρώσεων σε διάφορα μέρη του κόσμου. Στα δικά μας μέρη, και συγκεκριμένα στο Θησείο, όπως πληροφορούμαστε (βλ. ρεπορτάζ στο Έψιλον της Ελευθεροτυπίας, 10-3-2013), μαζεύτηκαν 5000 άτομα. Οι συγκεκριμένες συγκεντρώσεις, δεν είχαν κάποιο σκοπό, έγιναν έτσι απλά, για διασκέδαση, κατά δήλωση των εμπνευστών τους!

Το διαδίκτυο, με τους νέους τρόπους επικοινωνίας που παράγει, κινδυνεύει να μετατραπεί από ένα μέσο εν δυνάμει απελευθερωτικό4 σε μέσο άρρητης, σιωπηλής χειραγώγησης του κοινού, κατασκευάζοντας μια σειρά ψευδαισθήσεων: την ψευδαίσθηση, για παράδειγμα, ότι η ατελείωτη ροή πληροφορίας είναι επικοινωνία, ότι το ytube είναι μέσο μουσικής δημιουργίας, και ότι μια δήλωση στο φέισμουκ ή ένα "λάικ" συνιστούν επαναστατικές πράξεις. Την ψευδαίσθηση ενός κοινού που συμμετέχει "ενεργά" σε διαδραστικές επιτελέσεις, ενώ, στην πραγματικότητα, το μόνο που κάνει είναι να στερείται πλήρως της ικανότητας ερμηνείας. Ο μεταμοντερνισμός φτάνει στα όριά του, από όπου και ύστερα, το αλλοτινό πρόταγμα της κατάλυσης πειθαρχιών και κυρίαρχων δομών ως πράξη "αντίστασης" από τη μεριά του κοινού, μετασχηματίζεται σε εφησυχασμό, απάθεια, και μια, εν τέλει, απολιτική κουλτούρα.

Σημειώσεις
1. Για όσους δε γνωρίζουν, (αλλά με μια απλή περιδιάβαση σε μηχανές αναζήτησης στο διαδίκτυο μπορεί να ενημερωθούν επαρκώς), πρόκειται για κάποια μόδα που ξεκίνησαν αυτοσχέδια βίντεο στο You Tube, και εξαπλώθηκε με ταχείς ρυθμούς παγκόσμια.
2. Εδώ και πολύ καιρό, ο γνωστός παραγωγός μουσικών εκπομπών της ελληνικής ραδιοφωνίας, Γιάννης Πετρίδης, ασχολείται με τις μετατοπίσεις στον κόσμο της ευρύτερης ροκ σκηνής, αναλύοντας τις νέες τάσεις στη μουσική βιομηχανία, το ρόλο του διαδικτύου κ.λπ. Έχοντας, μάλιστα πρόσφατα θίξει διεξοδικά και το φαινόμενο Harlem Shake, προσέγγισε εξαιρετικά το πώς προωθούνται σήμερα προϊόντα χαμηλής αξίας, εφήμερα και χωρίς το "φανατικό κοινό" οπαδών παλαιών εποχών. Όπως, έχει κατ' επανάληψη, μάλιστα, υπογραμμίσει, εκλείπουν σήμερα οι συνθήκες τόσο για την παραγωγή, όσο και για τη διακίνηση και αποδοχή καλής, ποιοτικής μουσικής, ικανής να φορτίσει συναισθηματικά και διανοητικά τους μικρόκοσμούς μας.
3. Γενικότερα, για θέματα πολιτισμικής θεωρίας/ ανάλυσης και ΜΜΕ και σχετικούς προβληματισμούς για την επικοινωνία στην εποχή του μεταμοντερνισμού και της παγκοσμιοποίησης, ο αναγνώστης μπορεί να δει το συλλογικό (μεταφρασμένο) τόμο Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και Κοινωνία (εκδ. Πατάκη, 2001).
4. Αν υποθέσουμε ότι μπορεί να δώσει δύναμη στους ανίσχυρους (όπως και έχει χωρίς αμφιβολία συμβεί σε πλείστες περιπτώσεις, κάνοντάς μας να ελπίζουμε για το ρόλο του ως μέσο ενδυνάμωσης), με την προϋπόθεση της γνώσης των περιορισμών του.

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου σπούδασε Εθνολογία στο Δημοκρίτειο Παν/μιο και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Παν/μίου Αιγαίου, από όπου αναγορεύτηκε διδάκτορας με άριστα το 2009. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις, την πολιτισμική διαχείριση και τις π...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Σεπτέμβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 1
Δευτέρα, 25 Σεπ. 2017 - 02:54:59
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΗ αβάσταχτη ελαφρότητα της επικοινωνίας Top of Page