Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΜυθικοί τόποι “άνευ ορίων χλιδής”: για την πολιτισμική ηγεμονία, την αισθητική και το γούστο των παγκοσμιοποιημένων ελίτ

Μυθικοί τόποι “άνευ ορίων χλιδής”: για την πολιτισμική ηγεμονία, την αισθητική και το γούστο των παγκοσμιοποιημένων ελίτ

AddThis Social Bookmark Button

kotero

Γράφει η Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου Κοιν. Ανθρωπολόγος, Επιστημονική Συνεργάτης ΤΕΙ Ιονίων Νήσων,Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Η κατασκευή μυθικών τόπων “άνευ ορίων σπάταλης χλιδής” κροίσων, παράγεται συστηματικά τα τελευταία καλοκαίρια, μέσα από το μιντιακά μεγεθυμένο κόσμο της ασταμάτητης ροής εικόνων, αποκαλυπτικών ρεπορτάζ, ασύλληπτων εκκεντρικών συμβάντων, χολιγουντιανού τύπου θεαμάτων. Ο φαντασιακός τόπος “Μύκονος”, παγκοσμιοποιημένο πλέον σύμβολο τόπου διακοπών των ελίτ, αποτελεί την επιτομή, το κατεξοχήν παράδειγμα ενός τέτοιου μύθου.

Θεωρητικά δε θα πρωτοτυπούσα εδώ, αν τράβαγα τη γραμμή αναλογίας, από την “άνευ ορίων σπάταλη χλιδή”, κατευθείαν στο γνωστό αναλυτικό σχήμα της “περίοπτης κατανάλωσης” της αργόσχολης τάξης, που εισηγήθηκε αρκετά πρώιμα ο Θίοντορ Βέμπλεν [1]. Έτσι κι αλλιώς, οι πιο σύγχρονες και θεωρητικά τεκμηριωμένες αναλύσεις του Pierre Bourdieou για τις κοινωνικές τάξεις και τους αγώνες τους για εξουσία στον κοινωνικό χώρο, μας κατευθύνουν στο συμβολικό, κοινωνικό και πολιτισμικό κεφάλαιο τα οποία συνδέονται πάντα με το οικονομικό. Οι ελίτ αγωνίζονται για δύναμη και εξουσία, εξίσου ενισχύοντας όλων των ειδών τα κεφάλαια[2].

Οι μετασχηματισμοί του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος – τόσο σε επίπεδο πολιτικής οικονομίας όσο και στις πολιτισμικές διαδικασίες – αναδιαρθρώνουν τις σύγχρονες ελίτ. Νεοεισερχόμενοι – π.χ. Σαουδάραβες, Τούρκοι, Ρώσοι, Αιγύπτιοι – συμπλέουν με παλαιές οικογένειες (στα μεγάλα παραδοσιακά ονόματα περιλαμβάνονται και αρκετά ελληνικά).

Νέες πολιτισμικές πρακτικές κοινωνικότητας, κατανάλωσης, αισθητικής, συμπληρώνουν/συνεχίζουν παλαιά και καθιερωμένα πρότυπα με τα οποία οι ελίτ αναπαράγουν και ενισχύουν συμβολικά τη θέση τους. Ιστορικά ο ευρωπαϊκός πολιτισμός θεμελιώνεται, εξάλλου, πάνω στον κοσμοπολιτισμό, την πρώιμη παγκοσμιοποιημένη κοινωνικότητα, και τις ιδιαίτερες πολιτισμικές πρακτικές των ισχυρών τάξεων, κατά βάση μιας περιορισμένης ελίτ, από το Μεσαίωνα για να κορυφωθεί κατά την πρώιμη νεωτερικότητα: θερινοί και χειμερινοί τόποι αναψυχής, ιδιωτικές λέσχες, τέχνη και εκπαίδευση, συμμετοχή σε ομαδικά ταξίδια ή κυνήγια και ιπποδρομίες, είναι κάποιες από τις σημαντικές συμβολικές πρακτικές συσσώρευσης δύναμης. [3]

Η παγκοσμιοποίηση του ύστερου μετανεωτερικού καπιταλισμού έχει δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια όξυνση των ταξικών αντιθέσεων. Στο πλαίσιο αυτό παρατηρείται η εξής αντίφαση: για τα λαϊκά στρώματα, τους υποδεέστερους, για τη διεθνή εργατική τάξη, το διεθνή συνδικαλισμό, τα διεθνικά κινήματα αλληλεγγύης, τα σύνορα γίνονται ολοένα και πιο ανελαστικά: τα δε προνόμια κινητικότητας, πολύ περισσότερο μια κουλτούρα κοσμοπολιτισμού, δεν προσιδιάζουν σε αυτές τις κοινωνικές ομάδες, που φαίνεται να εγκλωβίζονται σε τοπικισμούς, εθνικά σύνορα, εν-τοπισμένες ταυτότητες/κοινότητες και τοπικά προσδιορισμένα αιτήματα (ενίοτε όλα στιγματισμένα και υποτιμημένα από τους κυρίαρχους). Σε αντίθεση, οι ευκαιρίες κινητικότητας για τις λίγες αριθμητικά διεθνικές ελίτ, αυξάνονται αλματωδώς. Παράλληλα με το δικαίωμα ιδιοποίησης και κατοχής τόπου, τόσο με τον τρόπο που κυρίως αναδεικνύω εδώ, όσο και με μανιώδη αναζήτηση πραγματικής κατοχής γης (ολόκληρα νησιά, βίλες και επαύλεις σε απεριόριστες εδαφικές εκτάσεις, ιδιωτικές παραλίες κ.α).[4] Οι ελίτ της παγκοσμιοποίησης του νεοφιλελευθερισμού κινούνται άνετα ανάμεσα στην εθνική βάση προνομίων τους και το διεθνικό χώρο που κατακτούν ακόρεστα.

Η αλήθεια είναι πως ελάχιστα εθνογραφικά δεδομένα διαθέτουμε για τον τρόπο ζωής των ελίτ – οι ίδιοι δύσκολα θα προσφέρονταν ως ερευνητικά υποκείμενα: ό,τι μαθαίνουμε είναι εκ των προαναφερθέντων πηγών (τα μέσα/media, από τα πιο παραδοσιακά, εφημερίδες και περιοδικά όπως το Vanity Fair του εξωτερικού, τηλεοπτικές και κινηματογραφικές παραγωγές, βιογραφίες, έως τις άφθονες ηλεκτρονικές πηγές σήμερα, όπως blogs).

skorpios

Έτσι, εξ’ αυτών των πηγών καταγράφοντας, μπορεί να δοθεί το σχεδίασμα μιας μυθικής κατασκευής τόπου αποκλειστικότητας και προνομίων, ή αλλιώς “απόρθητου, περίκλειστου κόσμου” των διεθνικών ελίτ. Χαρακτηριστικές τέτοιες περιπτώσεις αποκλειστικής ιδιοποίησης στην Ελλάδα, αποτελούν τα νησιά Σκορπιός (οικογένεια Ωνάση, σήμερα περιήλθε στην ιδιοκτησία του Ρώσου μεγιστάνα του πλούτου Ριμπολόβλεφ) και Σπετσοπούλα (οικογένεια Νιάρχου). [5] H ιστορία ξεκινά με την αγορά του μικρού νησιού, μια σειρά από αναπλάσεις, αναδιαμορφώσεις στο χώρο, και, στη συνέχεια, συμβολικές επενδύσεις σε μυθικά συμβάντα (π.χ. θρυλικά πάρτυ με προσκεκλημένους διάσημους παγκόσμιους σταρ) και άλλες πρακτικές διάκρισης και γοήτρου.

Σήμερα, σε τόπους είτε αποκλειστικής ιδιοκτησίας, είτε κατ’ αποκλειστικότητα ιδιοποίησης, όπως η Μύκονος, οι διαδικασίες περιλαμβάνουν παρόμοιες ή λίγο διαφοροποιημένες πρακτικές: πολυήμερα πάρτυ γάμων – κατά κανόνα ενώσεις μεγάλων τζακιών – βαπτίσεων, ή γενεθλίων, ιδιωτικά ελικόπτερα και αεροπλάνα για τις μετακινήσεις, υπερπολυτελείς θαλαμηγοί - μουσεία τέχνης [6]. Μέθεξη και συστηματική έξη σε ηδονιστικές καταναλωτικές πρακτικές, στο χυδαίο και το κυνικό, ιδιαιτέρως για τους νεοεισερχόμενους στη διεθνική ελίτ: ροή πανάκριβης σαμπάνιας σε γυμνά ανώνυμα σώματα, χαβιάρι στην αμμουδιά και εξεζητημένες θεραπείες σώματος με διαμάντια...

Τόποι και όχι μόνο, αλλά και χρόνοι έτεροι: για το καλοκαίρι, για το Πάσχα, για τις Χριστουγεννιάτικες διακοπές, για τα ιδιαίτερα δείπνα, για την απομόνωση, για τη μόνιμη διαμονή ή για την ελίτ εκπαίδευση σε κάποια μεγαλούπολη.

Το καλοκαίρι προσφέρεται για εντατική δουλειά κοινωνικότητας, με πύκνωση των συναντήσεων σε (συμπιεσμένο) χωροχρόνο, όπως δείχνει και μια επισκόπηση της φετινής θερινής στήλης της κλασσικής κοσμοπολίτικης “Σίβυλλα” στην εφημερίδα το Βήμα (από τις πιο παλιές και έγκυρες ελληνικές πηγές ρεπορτάζ του κόσμου των ελίτ). Τα “μυστικά δείπνα” που ανταλλάσσονται εν μέσω διακοπών σε γρήγορα διαλείμματα στα κατάλληλα μέρη (λόγου χάρη μια ιδιωτική λέσχη στην Αθήνα ή το Λονδίνο) περιλαμβάνουν παγκόσμιες εξέχουσες προσωπικότητες από τις όλες τις κυρίαρχες θέσεις, που αφορούν σε όλα τα πεδία λήψης αποφάσεων, δράσεων και πρωτοβουλιών: επιχειρηματικότητα και πολιτική, φιλανθρωπία, τέχνη, επιστήμες και οτιδήποτε εμπλέκεται σε δύναμη, εξουσία πολιτική, οικονομική και πολιτισμική ηγεμονία.

Η δημόσια ορατότητα των παγκοσμιοποιημένων ελίτ –που έτσι τις καθιστούν μια διακριτή ομάδα – είναι αντιστρόφως ανάλογη του “περίκλειστου κόσμου” που συστηματικά χτίζουν. Η μιντιακή υπερέκθεση, (ας σημειωθεί ότι και οι ίδιοι εμπλέκονται σε αυτήν, εφόσον χρησιμοποιούν ευρέως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Instagram), εστιάζοντας στο αλλόκοτο, το άνευ ορίων, το παράλογο, καταλήγει να φυσικοποιεί την ιδιορρυθμία και ιδιοσυγκρασιακή κατάσταση των κροίσων. Σε αυτή τη φυσικοποίηση συνήθως περιλαμβάνονται και άλλες “εγγενείς” ιδιότητες που έχουν να κάνουν με ευαίσθητες πλευρές του χαρακτήρα, φιλανθρωπικό έθος κλπ. Παράλληλα, απλοποιεί τον προβληματισμό και γειώνει τη συζήτηση: αξίζει να ασχολείται κανείς με καπρίτσια πλουσίων, ή σε μια πιο ψυχαναλυτικά προσανατολισμένη εκδοχή, γιατί να τους ζηλέψει ή να ασχολείται μαζί τους;

Έτσι, μέσω ενός τέτοιου ιδεολογικού φενακισμού, ο κοινωνικός κόσμος των ελίτ αναπαράγεται και ενισχύεται καταλυτικά, χωρίς αυτό να γίνεται άμεσα αντιληπτό: στα πλαίσια της μυθικής κατασκευής που ανέλυσα εδώ, όπου τόπος και χρόνος ελέγχονται και επενδύονται με το καθεστώς “αποκλειστικότητας” και μέσω μιας πληθωρικής κοινωνικότητας, δημόσια ορατής και εκκωφαντικής.

Και τελικά, δεν είναι καθόλου παράδοξη η καθιέρωση του παρακάτω σχήματος πολιτικής εξουσίας και πολιτισμικής ηγεμονίας σήμερα σε παγκόσμιο επίπεδο: Διεθνή φόρα για την ενίσχυση των αναξιοπαθούντων όπως οι πρόσφυγες, ελέγχονται από αυτούς οι οποίοι χτίζουν χωροχρονικά απόρθητα “ιδιωτικά φρούρια” και δε θα ανέχονταν με τίποτα την ιδέα και μόνο της “διαπολιτισμικής συνύπαρξης”, προγράμματα οικολογικής συνείδησης εισηγούνται αυτοί που δε διανοούνται να μετακινηθούν παρά μόνο με ιδιωτικά τζετ σε κάθε περίσταση, και σε “δεξαμενές σκέψης” για την κυρίαρχη κουλτούρα και την αισθητική πρωταγωνιστούν οι θερινοί “καταναλωτές του χυδαίου”.

[10/09/2016]

Σημειώσεις

[1] Η θεωρία της αργόσχολης τάξης, το πρώτο και πιο γνωστό έργο του αμερικανού κοινωνιολόγου και οικονομολόγου Θορστάιν Βέμπλεν, (πρωτότυπη εκδ. 1899, ελληνική εκδόσεις Κάλβος, 1982) περιγράφει και αναλύει κριτικά τον τρόπο ζωής και την καταναλωτική συμπεριφορά των ανερχόμενων ελίτ του αναδυόμενου τότε εκβιομηχανισμένου κόσμου. Αυτά τα κυρίαρχα στρώματα επιδίδονται σκόπιμα σε επιδεικτική, “περίοπτη” κατανάλωση, για να επαυξήσουν το γόητρο και το κύρος τους και να επιβληθούν στους κυριαρχούμενους.
[2] Για γενικές αρχές του έργου του κορυφαίου κοινωνιολόγου βλ. Pierre Bourdieou, 1994, Κείμενα Κοινωνιολογίας, Αθήνα, Δελφίνι.
[3] Η μικρή μελέτη της Γαλλίδας κοινωνιολόγου Anne -Catherine Wagner, Οι κοινωνικές τάξεις στην παγκοσμιοποίηση (Πολύτροπον -μικρή σειρά- 2008), είναι εξαιρετικά διαφωτιστική στα θέματα αυτά, προσεγγίζοντάς τα διαχρονικά.
[4] Σε αυτό το σημείο παραπέμπω στο γνωστό έργο της καναδής δημοσιογράφου και ακτιβίστριας Ναόμι Κλάιν, μεταφρασμένο στα ελληνικά, Το δόγμα του Σοκ, Η άνοδος του καπιταλισμού της καταστροφής (εκδ. Λιβάνης, 2010) που αναλυτικά υιοθετεί τον όρο “καπιταλισμός της καταστροφής”. Δείχνει με πλούσιο πραγματολογικό υλικό ότι ο νεοφιλελευθερισμός σήμερα είναι η πιο επιθετική μορφή καπιταλισμού που βασίζεται στην ταχεία και αλλά και βίαιη ιδιωτικοποίηση κάθε δημόσιου αγαθού, φυσικού πόρου, γης κ.λπ.
[5] Βλ. δεύτερη εικόνα κατά σειρά στο κείμενο, από ρεπορτάζ για την αγορά και εκ νέου διαμόρφωση του Σκορπιού από τη Ρωσική οικογένεια Ριμπολόβλεφ, εφημερίδα Πρώτο Θέμα, 16/6/2016, ηλεκτρονικά διαθέσιμο σε: http://www.protothema.gr/greece/article/485037/pos-allaxe-ton-skorpio-o-ribolovlef/
[6] Βλ. ενδεικτικά πρώτη εικόνα κειμένου: Το υπερπολυτελές σκάφος “Guilty” του επιχειρηματία και συλλέκτη Δάκη Ιωάννου, με διακόσμηση εσωτερική και εξωτερική από το διάσημο καλλιτέχνη Τζεφ Κουνς. Από ρεπορτάζ της στήλης Σίβυλλα, με τίτλο «Σίβυλλα alert! Ο Κουνς, το “Guilty” και το ατύχημα του “Κρεολή”», εφημερίδα το Βήμα, 5/6/2013, ηλεκτρονικά διαθέσιμο σε: http://www.tovima.gr/blogs/article/?aid=516368

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου είναι Εθνολόγος και διδάκτορας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Από την Αλβανία στην Ελλάδα: Τόπος και Ταυτότητα, Διαπολιτισμικότητα και Ενσωμάτωση. Μια ανθρωπολογική προσέγγιση της μ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 
Σάββατο, 19 Αυγ. 2017 - 01:48:52
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΜυθικοί τόποι “άνευ ορίων χλιδής”: για την πολιτισμική ηγεμονία, την αισθητική και το γούστο των παγκοσμιοποιημένων ελίτ Top of Page