Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΔιαμάχες γύρω από το μουσείο Μπελογιάννη: Η πολιτισμική κληρονομιά της αριστεράς σήμερα

Διαμάχες γύρω από το μουσείο Μπελογιάννη: Η πολιτισμική κληρονομιά της αριστεράς σήμερα

mpelogiani-mouseioγράφει η Δρ Βασιλική Παπαγεωργίου

Κοιν. Ανθρωπολόγος
Επ. Συν. ΤΕΙ Ιονίων Νήσων,
Τμ. Ψηφιακών Μέσων & Επικοινωνίας
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Το ιστορικό κτίριο που στεγάζεται το μουσείο Νίκος Μπελογιάννης

Ο εμφύλιος αλλά και το μετεμφυλιακό καθεστώς στην Ελλάδα, δύσκολα έως και απαγορευμένα θέματα ως πρόσφατα, έχουν, παραδόξως, από τις αρχές περίπου της νέας χιλιετίας, αρχίσει να εκτίθενται ως δημόσια ιστορία, με έντονη προβολή και διάχυση σχετικών συζητήσεων στα μέσα (media). Είναι που ο ακαδημαϊκός, κυρίως, χώρος άνοιξε το δρόμο για το διάλογο, τη θεωρητική πραγμάτευση αλλά και τον πολύπλευρο έλεγχο της περιόδου αυτής, που αγγίζει χοντρικά τις δεκαετίες του ’40 του ’50 αλλά και του ’60. [1] Αυτό όμως αναπόφευκτα διευκόλυνε την άρση του στενού ακαδημαϊκού πλαισίου και τη διοχέτευση του διαλόγου σε ένα ευρύτερο κοινό, όπως π.χ. τις τοπικές κοινωνίες όπου διεξήχθησαν συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα.
Άλλωστε, το γεγονός ότι αυτό το (σχετικά) πρόσφατο παρελθόν μπορεί να αναπαρασταθεί και μέσω προφορικών αφηγήσεων ζώντων προσώπων, οδήγησε τα τελευταία χρόνια στη γόνιμη συνάντηση ειδημόνων και κοινού, στην ανάπτυξη των αποκαλούμενων ομάδων Προφορικής Ιστορίας.[2]
Παράλληλα, η σύγχρονη δημόσια ιστορία, μια, δηλαδή, πολύπλευρη παραγωγή ιστορικής γνώσης, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα ως πολιτική διαχείρισης του παρόντος, που ξεφεύγει από τις στοχεύσεις της ιστορικής επιστημονικής έρευνας. [3] Αυτή είναι η περίπτωση του ιστορικού παρελθόντος το οποίο καλείται να διαχειριστεί ένα μουσείο, αλλά και οποιοσδήποτε μνημονικός τόπος ή αντίστοιχη πρακτική π.χ. ονοματοθεσίες, τελετουργίες κλπ.
Το μουσείο, κατεξοχήν, – είναι γνωστό ότι – ταξινομεί, εκθέτει, προβάλει το ιστορικό παρελθόν. Διαχειρίζεται δυναμικά ταυτότητα και συλλογική μνήμη, κατασκευάζοντας ορισμένες εκδοχές και αφηγήσεις της ιστορίας. Γι’ αυτό και τις τελευταίες δεκαετίες έχει γίνει ανά τον κόσμο πεδίο πολιτισμικών, κατ’ επέκταση πολιτικών, συγκρούσεων. [4] Το μουσείο Νίκου Μπελογιάννη, οι συνθήκες δημιουργίας του και ιδίως τα γεγονότα που σημάδεψαν τα πρόσφατα εγκαίνιά του, μας δείχνουν διαφωτιστικά το είδους των διαμαχών γύρω από τέτοια διακυβεύματα.

mpelogiani garyfalo

«Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο», το πρωτότυπο σκίτσο του Πικάσο

Η πρωτοβουλία για την ίδρυση του μουσείου, που αφιερώνεται στη ζωή του ιστορικού στελέχους του ΚΚΕ, ανήκει στους οικείους του. Ο γιος του, Νίκος Μπελογιάννης, και η σύντροφός του Έλλη Παππά, δώρισαν το 1995 την πατρική του οικία που βρίσκεται στην Αμαλιάδα (και έχει χαρακτηριστεί ιστορικό-διατηρητέο κτίριο από το Υπουργείο Πολιτισμού) προς το Δήμο Ήλιδας, με σκοπό τη δημιουργία μουσείου. Μια ιδέα που υλοποιήθηκε 22 χρόνια μετά από τη δωρεά και 65 χρόνια μετά από την εκτέλεσή του, στις 30 Μαρτίου του 1952, ως κομμουνιστή, με την κατηγορία της κατασκοπείας, στις ιστορικές συνθήκες των σκληρών αντικομμουνιστικών διώξεων του μετεμφυλιακού καθεστώτος.[5] Καίρια ήταν η συμβολή της σημερινής Βουλής των Ελλήνων στην ολοκλήρωση του εγχειρήματος (συγκέντρωση και οργάνωση του υλικού, μουσειακός σχεδιασμός της μόνιμης έκθεσης κ.λπ). [6]

mpelogiani ekthesi

Φωτογραφία από τη μόνιμη έκθεση

Τα εγκαίνια, στις 27 Μαρτίου του τρέχοντος έτους, ως πολιτιστικό γεγονός πήραν διαστάσεις μεγάλης δημοσιότητας. Ενορχηστρώθηκαν σχεδόν, ως μιντιακό συμβάν, γύρω από την κοινή παρουσία των εκπροσώπων της κοινοβουλευτικής αριστεράς (ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ), που συνειρμικά παρέπεμπε στη χρόνια διάσταση στο εσωτερικό της και στις διαφιλονικούμενες θέσεις της γύρω από το ιστορικό παρελθόν που ακριβώς διασώζει και προβάλει το μουσείο. Σ’ αυτήν την προοπτική, διαφορετικού προσανατολισμού ήσαν οι ομιλίες των δύο πολιτικών αρχηγών αντίστοιχα (του γενικού Γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ Δημήτρη Κουτσούμπα και του προέδρου του ΣΥΡΙΖΑ, πρωθυπουργού της χώρας Αλέξη Τσίπρα).
Ο Δημήτρης Κουτσούμπας, με την ομιλία του κατέστησε σαφές, ότι το ΚΚΕ δεν εκχωρεί το δικαίωμα εκπροσώπησης για το ιστορικό του παρελθόν σε άλλον θεσμικό φορέα. Ο Νίκος Μπελογιάννης αποτελεί ένα ισχυρό σύμβολο, μια σχεδόν μετωνυμία για το αγωνιστικό ιστορικό παρελθόν της κομμουνιστικής αριστεράς, στηριγμένο στο πρόσωπο των αφοσιωμένων επώνυμων και ανώνυμων ηρώων, όπως εκφράζει το πολιτικό σύνθημα «Το ΚΚΕ γεννά Μπελογιάννηδες, μπροστάρηδες στον αγώνα και σήμερα για τη λαϊκή εξουσία, το σοσιαλισμό». [7] Συμβολική κίνηση, εξάλλου, στο πλαίσιο αυτό, ήταν η παραχώρηση την ημέρα των εγκαινίων από το ΚΚΕ, του όπλου του αγωνιστή μαζί με τα γάντια και τη θήκη του όπλου, προς έκθεση. [8]

mpelogiani vios

Υλικά τεκμήρια του βίου του Μπελογιάννη

Από τη δική του σκοπιά, πόρρω απέχοντας από μια μαρξιστική ρητορική που θα τόνιζε την ταξική πάλη, ο Αλέξης Τσίπρας υιοθέτησε τις τροπές της συναίνεσης, πρόβαλε μια γενικευμένη έννοια του “αγώνα”, σχετίζοντάς τον χαλαρά με τα “δημοκρατικά ιδεώδη”. Ισχυρίστηκε ότι ο Μπελογιάννης ανήκει σε όλους, και αποτελεί κοινή ιστορία των Ελλήνων.
Με την “ηχηρή” απουσία του υιού Νίκου Μπελογιάννη, (η αντιπαράθεση αυτού και της μητέρας του Έλλης Παππά με το ΚΚΕ έχει εκφραστεί δημόσια ποικιλοτρόπως) εξίσου “ηχηρό” ήταν το μήνυμά του, που έστειλε, προκειμένου να διαβαστεί από το βήμα της τελετής των εγκαινίων: απηύθυνε κατηγορίες γύρω από πολιτικούς χειρισμούς του παρελθόντος όσο και του παρόντος, με υπαινιγμούς για εκμετάλλευση της μνήμης του πατέρα του.
Με αφορμή την τελετή των εγκαινίων, μέσα από δηλώσεις, συνθηματολογία, ορισμούς και αφορισμούς, διαφόρων πολιτικών προσώπων του ευρύτερου αριστερού χώρου, εκφράστηκε και αποτυπώθηκε μια διαμάχη που παραπέμπει στις ιστορικές ρίζες της σύγκρουσης και της διάσπασης της ελληνικής αριστεράς.
Τις επόμενες μέρες η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε στη βουλή, όπου δηλώσεις βουλευτών άλλων κομμάτων αμφισβήτησαν τα πρωτεία το αριστερού λόγου στην ερμηνεία της ιστορίας. Το θέμα απασχόλησε με ένταση και το δημόσιο χώρο των κοινωνικών δικτύων. [9]
Τα ίχνη μιας μακράς ιστορικής σύγκρουσης, αφήνει εδώ ένα “βαρύ” και αμφισβητούμενο ιστορικό παρελθόν. διανύοντας όλο τον εικοστό αιώνα, με πολιτικά διακυβεύματα γύρω από την επικράτηση των δύο διαφορετικών, σφόδρα αντιμαχόμενων ιδεολογιών και καθεστώτων που εμφανίστηκαν στον ευρωπαϊκό χώρο: του καπιταλισμού, στις φιλελεύθερες δημοκρατίες και του κομμουνισμού, στα καθεστώτα του κρατικού σοσιαλισμού. “Δεξιά” και “αριστερά” αφηγήματα (“μεγάλα” αφηγήματα της νεωτερικότητας), αγωνίζονται εντός και εκτός μουσείων, πάντα μέσα από τις επιταγές, τους τρόπους, και το πρίσμα του (μετανεωτερικού) παρόντος.
Η φετινή χρονιά είναι επετειακή. Συμπληρώνονται 100 χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση και ξαναφουντώνει η ίδια συζήτηση που εμφανίστηκε με την πτώση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Σε αυτό το τμήμα της Ευρώπης – κράτη της πρώην Ανατολικής Ευρώπης – η αντιπαράθεση γύρω από το ιστορικό παρελθόν, το τι ήταν ο κομμουνισμός και πώς μπορεί να γίνει αποδεκτός σήμερα, είναι σφοδρή. Εκφράστηκε, εξάλλου, με χαρακτηριστικό τρόπο πάνω στα μνημεία και υλικά τεκμήρια του κομμουνιστικού παρελθόντος (καταστροφές, απομακρύνσεις, μετονομασίες, αλλαγές χρήσεων, απαγορεύσεις).
Συμπληρώνονται, επίσης, 60 χρόνια από την υπογραφή της ιδρυτικής πράξης για την ΕΟΚ. Πληθώρα πολιτικών συμβάντων σήμερα αναπόφευκτα στρέφονται γύρω από τα ζητήματα της ταυτότητας και της μελλοντικής πορείας της Ευρώπης. Στην Ελλάδα το περιεχόμενο μιας τέτοιας συζήτησης αφορά στη (θεωρούμενη ως ελλειμματική) σχέση της χώρας με τη δύση, αλλά και στους όρους με τους οποίους θα συνεχιστεί η υπαγωγή της στους θεσμούς των μνημονίων και του ΔΝΤ. Στη συγκυρία των τελευταίων ετών της οικονομικής κρίσης και με μια αριστερή κυβέρνηση, που (αυτό)αποκαλείται ριζοσπαστική αριστερά (radical left), η οικειοποίηση αριστερών συμβόλων είναι μια πολιτική πρακτική ζωτικής σημασίας για την εδραίωση της κρατικής εξουσίας. [10]
Το μουσείο Μπελογιάννη είναι συγκρουσιακό γιατί αρθρώνει λόγο για το δύσκολο παρελθόν σε ένα κρίσιμο παρόν. Τεκμηριώνει μια άβολη αλήθεια σε ένα περιβάλλον μάλλον εχθρικό προς αυτήν. Ο Μπελογιάννης αφοσιώθηκε ολότελα στο κόμμα και στην ιδεολογία του. Ενσαρκώνει την εμβληματική μορφή του κομμουνιστή ήρωα, με ό,τι επέπρωτο να την πλαισιώσει: την υπέρτατη τιμή αλλά και την προδοσία από συντρόφους που αρνήθηκαν τα άλλοτε κοινά ιδεώδη. τη ματαίωση των ιδεολογικών προσδοκιών, την αμφισβήτηση του ίδιου του αγώνα για τον οποίο αυτός θυσιάστηκε με τη ζωή του.
Το μουσείο Μπελογιάννη (κάτι που προφανώς ισχύει και για άλλα παρόμοια της πρόσφατης ιστορικής μνήμης, π.χ. Μουσείο Μακρονήσου), είναι το είδος του μουσείου, που ως μνημονικός τόπος, κατευθύνει, ή καλύτερα “εν-τοπίζει” το βλέμμα, σε συνθήκες ενός απολιτικού, α- ιστορικού μεταμοντέρνου κόσμου. Εκεί όπου το πολιτικό στην τέχνη μπορεί να είναι μια αβασάνιστη προχειρότητα, (θέμα το οποίο πραγματεύτηκε προηγούμενο άρθρο της στήλης) [11], εδώ το κοινό θα προσκληθεί να “τοποθετηθεί” ιστορικά, και ενδεχομένως πολιτικά και ιδεολογικά. Κι αυτή η αναμέτρηση είναι κάθε άλλο παρά ανώδυνη δουλειά αναστοχασμού.

[23/4/17]

Σημειώσεις
[1] Αναφέρω ενδεικτικά το «Δίκτυο για τη Μελέτη των Εμφυλίων Πολέμων» που συστάθηκε το 2000, http://www.elia.org.gr/civil_war_greek/civilwargr.htm
[2] Χαρακτηριστική η περίπτωση της Αθήνας, βλ. άρθρο της Τασούλας Βερβενιώτη, «Ομάδες Προφορικής Ιστορίας. Ένα “ιστορικό” κίνημα», Ενθέματα, 7/6/2015, https://enthemata.wordpress.com/2015/06/07/vervenioti-2/
[3] Ένα γενικό περίγραμμα για την έννοια και το πεδίο της Δημόσιας Ιστορίας στο: https://en.wikipedia.org/wiki/Public_history
[4] Βλ. σχετικές μελέτες στο Μουσείο και μουσειακές σπουδές, ένας πλήρης οδηγός, επιμέλεια Sharon Macdonald, ΠΙΟΠ, 2012.
[5] Η “υπόθεση Μπελογιάννη” προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις και προσέδωσε μυθικές διαστάσεις στο πρόσωπό του. Η εικόνα του ανεξίτηλα χαράχτηκε στη μνήμη στη γνωστή απεικόνιση «ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο» που φιλοτέχνησε ο Πάμπλο Πικάσο και δημοσιοποίησε την επόμενη της εκτέλεσης. Το πρωτότυπο του σκίτσου του Πικάσο (βλ. εικόνα στο κείμενο), δημοσιεύθηκε ολοσέλιδο στην «Ουμανιτέ» στις 31 Μάρτη 1952, βλ. εφημ. Ριζοσπάστης, 24/1/2016, διαθέσιμο στο: http://www.rizospastis.gr/story.do?id=8752834
[6]Φωτογραφίες από την μόνιμη έκθεση και σχετικές πληροφορίες ενδεικτικά σε http://news247.gr/eidiseis/politiki/fwtografies-apo-to-spiti-toy-mpelogiannh-poy-ginetai-moyseio.4590798.html. Επίσης στον ιστότοπο του Δήμου Ήλιδας http://www.amaliada.gr/Default.aspx?tabid=261&language=en-US
[7] Ρεπορτάζ με τίτλο, «Δημήτρης Κουτσούμπας Ο Μπελογιάννης ζει, γιατί το κίνημα που τον έθρεψε ζει και αναπτύσσεται», στο ενημερωτικό ηλεκτρονικό Portal του ΚΚΕ 902.gr, http://www.902.gr/eidisi/politiki/125290/o-mpelogiannis-zei-giati-kinima-poy-ton-ethrepse-zei-kai-anaptyssetai
[8] Ρεπορτάζ με τίτλο, «ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ Το όπλο του Μπελογιάννη», (από όπου και η σχετική φωτογραφία) στην Εφημερίδα των Συντακτών (ηλεκτρονικά http://www.efsyn.gr/) , 29/3/2017, https://www.efsyn.gr/arthro/oplo-toy-mpelogianni . Σύμφωνα με ρεπορτάζ όπως αυτού της Εφημερίδας των Συντακτών, τα αντικείμενα προσφέρθηκαν προσωρινά για να επιστραφούν κατόπιν, με το πέρας της τελετής, στους “πραγματικούς” δικαιούχους τους και “αυθεντικούς” συνεχιστές της κληρονομιάς του Μπελογιάννη.
[9] Οι λεπτομέρειες αυτών των γεγονότων θα επεξέτειναν κατά πολύ την έκταση ενός άρθρου, με αναγκαστικούς περιορισμούς στο πλαίσιο μιας στήλης. Διεξοδικά μπορεί να αναζητηθεί σχετικό υλικό στο διαδίκτυο σε ενημερωτικούς ιστότοπους και κοινωνικά μέσα (social media) όπως το Youtube. (Π.χ. «Αντιδράσεις στη Βουλή για τον Μπελογιάννη από Βούτση και Παπαρρήγα» (28/3/17) https://www.youtube.com/watch?v=AJ4OvtpBeOU)
[10] Χαρακτηριστικά αναφέρω την ονοματοθεσία σηράγγων πολύ πρόσφατα στην τελετή εγκαινίων του νέου οδικού δικτύου Πατρών-Κορίνθου, όπου έγινε συστηματική “χρήση” προσώπων που ιστορικά συνδέθηκαν με την αριστερά στην Ελλάδα.
[11] Βασιλική Παπαγεωργίου, «Τέχνη σε συνομιλία με την επικαιρότητα, τέχνη και πολιτικό: Το ΜοΜΑ αντιδρώντας στον Τραμπ», http://www.independent.gr/άρθρα/public-culture-online

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου σπούδασε Εθνολογία στο Δημοκρίτειο Παν/μιο και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Παν/μίου Αιγαίου, από όπου αναγορεύτηκε διδάκτορας με άριστα το 2009. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις, την πολιτισμική διαχείριση και τις π...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Οκτώβριος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
25 26 27 28 29 30 1
2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14 15
16 17 18 19 20 21 22
23 24 25 26 27 28 29
30 31 1 2 3 4 5
Σάββατο, 21 Οκτ. 2017 - 03:24:05
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΔιαμάχες γύρω από το μουσείο Μπελογιάννη: Η πολιτισμική κληρονομιά της αριστεράς σήμερα Top of Page