Independent

Πρόγραμμα Εκδηλώσεων

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΈγκυρος λόγος και συμβολική εξουσία

Έγκυρος λόγος και συμβολική εξουσία

AddThis Social Bookmark Button

egkyros logosπερί της πολιτικής παρέμβασης των διανοουμένων στην Ελλάδα της κρίσης.

Γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου, Κοιν. Ανθρωπολόγος δρ, Επιστημονική Συνεργάτης, Τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας, ΑΤΕΙ Ιονίων Νήσων Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

Το παρόν άρθρο θα ασχοληθεί με την εξουσία του σώματος των διανοουμένων σε σχέση με την παρέμβασή τους στην πολιτική ζωή, μέσω της παραγωγής και εκφοράς δημόσιου λόγου περί της κρίσης (και συναφών ζητημάτων οικονομικής και πολιτικής επικαιρότητας), όπως προέκυψαν κατά το τρέχον χρονικό διάστημα. Υποστηρίζω, συγκεκριμένα, ότι μια τέτοια πολιτική δράση μεγάλου μέρους των διανοουμένων ασκεί ενός είδους συμβολική εξουσία, σύμφωνα με την Μπουρντιεϊκή κοινωνιολογία/ ορολογία, η οποία θα αποτελέσει μια γενική αρχή θεμελίωσης των σκέψεών μου που εκτίθενται εδώ.*

Σύμφωνα, λοιπόν με τον Μπουρντιέ, ασκείται συμβολική εξουσία όταν έχουμε να κάνουμε με την επιβολή - λιγότερο ή περισσότερο βίαιη, αλλά πάντως μέσω της γλώσσας - της νόμιμης, δηλαδή, κυρίαρχης θεώρησης του κόσμου. Ο Μπουρντιέ δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην εξουσία του φορέα του λόγου, εξουσία που απορρέει από τη θέση του και το κύρος του, τα οποία, με τη σειρά τους, προσδίδουν εγκυρότητα στα όσα λέει.

Στη συμβολική πάλη με διακύβευμα την παραγωγή του κοινού νοήματος του κοινωνικού κόσμου, οι δρώντες συμμετέχουν άνισα κατανεμημένοι ως προς τη δύναμη και τη βία, δηλαδή την αποτελεσματικότητα της συμβολικής επιβολής τους. Κατά συνέπεια, οι κυριαρχούμενοι, στερούνται συχνά του συμβολικού κεφαλαίου παραγωγής λόγου, και, ειδικά όσον αφορά στο πολιτικό πεδίο - κατεξοχήν πεδίο δυνάμεων και αγώνων περί των κατηγοριών αντίληψης και εκτίμησης του κόσμου - είναι συχνά καταδικασμένοι να μιλούν δια των αντιπροσώπων τους, να σιωπούν, ή να αδυνατούν να εκφράσουν την εμπειρία τους.

Στο νέο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον της κρίσης, που ορίζεται από βίαιες αλλαγές στο πολιτικό και οικονομικό πεδίο, είναι αναμενόμενο να εντείνεται ο συμβολικός αγώνας για τις κυρίαρχες ταξινομήσεις και θεωρήσεις. Η εμπειρική πραγματικότητα υποδεικνύει μια έκδηλη ανησυχία των πολλών για το τι συμβαίνει ή τι θα συμβεί, που εκφράζεται με μια αδυναμία κατανόησης, εξήγησης, ερμηνείας του κοινωνικού κόσμου: με προφανή, αλλά και πρωτοφανή σε ένταση, ίσως, τρόπο, για τα τελευταία χρόνια στο πολιτικό πεδίο, τουλάχιστον, εγκαθιδρύεται μια διαίρεση ανάμεσα σε "μυημένους" και "ειδικούς", από τη μία - με την ικανότητα και τα μέσα εκφοράς λόγου - και σε "αμύητους", "απλούς" πολίτες, από την άλλη - με την αδυναμία εκφοράς λόγου που τους αντιστοιχεί: σε αυτή, λοιπόν, τη σχέση, από την πλευρά των ειδικών, έρχονται να τοποθετηθούν οι διανοούμενοι, με την πολιτική τους παρέμβαση και δράση, όπως έκανα λόγο στην αρχή αυτού του σημειώματος.

Οι διανοούμενοι ειδικοί -άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, επιστήμονες και ερευνητές, ακαδημαϊκοί- περιβάλλονται με την αυθεντία που τους προσδίδεται, συνήθως και κυρίως, από τους έγκυρους τίτλους σπουδών, προερχόμενους για παράδειγμα από "κορυφαία" πανεπιστήμια του εξωτερικού, τη σύνδεση με ιδρύματα αδιαμφισβήτητου κύρους, τη θητεία σε αναγνωρισμένους ερευνητικούς ή άλλους θεσμικούς φορείς, αλλά και τη δυνατότητα και ευκολία πρόσβασης στη δημόσια προβολή. Η αυθεντία των παραπάνω νομιμοποιεί την ικανότητά τους να μιλήσουν σε περίοδο κρίσης περί της κρίσης.

Πέρα από ορισμένες γενικές διαπιστώσεις, εκείνο που θα με απασχολήσει ιδιαίτερα εδώ, είναι τι είδους πολιτική δράση και κατ' επέκταση πολιτική αποτελεσματικότητα παράγει ο λόγος των διανοουμένων στην παρούσα φάση της κρίσης. Θα δώσω στη συνέχεια ένα γενικότερο σχεδίασμα του λόγου αυτού. Παρενθετικά, σπεύδω να διευκρινίσω ότι εστιάζω σε ένα μεγάλο μέρος του σώματος των διανοουμένων (κάτι που σημαίνει ότι υπάρχει χώρος και για άλλες φωνές που ίσως δεν έχουν ή δεν επιδιώκουν ιδιαίτερη πρόσβαση στο δημόσιο διάλογο) που κατά την περίοδο αυτή έχουν επιδείξει έναν ιδιαίτερο ζήλο στη δημόσια παρέμβαση, ενώ βασίστηκα σε υλικό που έχει αποτυπωθεί (μια κατ' ανάγκη συνοπτική επισκόπηση) ηλεκτρονικά ή έντυπα ή ακόμη και έχει καταγραφεί κατά τη διάρκεια δημόσιων εμφανίσεων των ειδικών από το βήμα διαλόγου της τηλεόρασης.

Οι πολιτικές γνώμες των διανοουμένων κινούνται σε ένα πλαίσιο που κάπως χαλαρά και απλουστευμένα θα μπορούσε να οριστεί γύρω από το "μνημόνιο" ως κεντρικό συμβολικό άξονα (η επιτομή, ας πούμε, της κρισιακής εποχής, με την κηδεμονία του Δ.Ν.Τ. και των άλλων μηχανισμών παρέμβασης στα δημοσιονομικά τής Ελλάδας), και άρα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν με βάση την εγγύτητα ή απομάκρυνση από τον κεντρικό αυτόν άξονα. Παρότι - προφανώς - οι διανοούμενοι δεν αποτελούν ένα ομοιογενές και συμπαγές σώμα, με φαινομενικά διαφορετικές γνώμες και πολιτική δράση να διατυπώνονται, παρ' όλα αυτά, ενδέχεται να απολήγουν στο ίδιο συμβολικό αποτέλεσμα, εξαιτίας της κοινής θεώρησης του κόσμου που λανθάνει στο λόγο της παρέμβασης, όπως θα επιχειρήσω να δείξω στη συνέχεια.

Στη μία άκρη του φάσματος πολιτικών γνωμών, έχουμε αυτές που χαρακτηρίζει ένας κάποιος κυνισμός στη διατύπωση, στηριγμένη αυτή σε ένα μείγμα στερεοτύπων και θεωρητικών αναπτύξεων: έμφαση στην παθογένεια του ελληνικού συστήματος, στην "ελληνική ιδιαιτερότητα", σε προβληματικά χαρακτηριστικά της ατελούς "δυτικής" μας ταυτότητας. Αυτός ο λόγος δε διστάζει να χρησιμοποιήσει την ειρωνεία και το σαρκασμό προς το "λαϊκό", επιστρατεύοντας κάποιες φορές γλαφυρές προσωπικές εμπειρίες που χλευάζουν τους κακούς, λαϊκούς τρόπους, που παραπέμπουν στο "παλιό πρόσωπο" του Έλληνα. Επιστρατεύουν, εξάλλου, προς παράδειγμα μίμησης, περιπτώσεις - εξίσου γλαφυρές - Ελλήνων που "προκόβουν", ενίοτε στο "εξωτερικό", απαλλαγμένοι από τα συμπλέγματα καθυστέρησης των υπόλοιπων.

Από την άλλη μεριά, τοποθετούνται πολιτικές θέσεις και γνώμες, οι οποίες προσδίδουν συμβολικό βάρος στις έννοιες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας, και υιοθετούν έναν καταγγελτικό λόγο για την αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα και τους αναδυόμενους κοινωνικούς αποκλεισμούς, παράλληλα, δε, και για τη χυδαία επικράτηση του οικονομικού πεδίου έναντι του πολιτικού. Συχνά, εδώ λανθάνει ένας νομικός φετιχισμός, με την έμφαση στην καταπάτηση του συντάγματος, των θεμελιωδών αξιών της δημοκρατίας, ή άλλων ευφημισμών όπως "ευρωπαϊκό κεκτημένο".

Εκείνο που ωστόσο έχει περισσότερο ενδιαφέρον από την καταγραφή των επιχειρημάτων των διαφόρων πλευρών, είναι η προτεινόμενη πολιτική δράση, και, άρα, η ίδια η κατασκευή του πολιτικού πεδίου από τους διανοούμενους. Στις ποικίλες εκδοχές του δημόσιου λόγου παρέμβασης κυριαρχεί μια ουδέτερη έκφραση του πολιτικού, που αποτυπώνεται σε επικλήσεις είτε για "ατομική" βελτίωση, είτε για "συλλογική" απολιτική δράση. Η έμφαση στο ατομικό βασίζεται στον ισχυρισμό της δύναμης να αλλάξουμε πεποιθήσεις και νοοτροπίες, να "εκδυτικοποιηθούμε" ορθά («πριν να είναι αργά για το μέλλον του τόπου μας» - σε μορφές επιχειρημάτων που δεν κρύβουν μια λογική εκβιασμού) και να συμμορφωθούμε με τις επιταγές αυτών που γνωρίζουν καλύτερα (π.χ. τεχνοκράτες ή "δυτικοτραφείς" σοφοί και ειδικοί). Στο συλλογικό επίπεδο, η αλλαγή υπονοείται μέσω ανώδυνων πολιτικά καθημερινών πρακτικών με επίκεντρο το μικρόκοσμο της γειτονιάς, του σχολείου κ.ο.κ. Οι πράξεις αλληλεγγύης και ο εθελοντισμός προτείνονται ως σανίδα σωτηρίας εν μέσω περιβάλλοντος κρίσης στις διακηρύξεις των ειδικών της "κοινωνίας των πολιτών". Οι εκδοχές αυτές, όχι, κατ' ανάγκη, συγκρουόμενες, παρά συμπληρωματικές, υπονοούν μια δράση έξω από το παραδοσιακό πολιτικό πεδίο, καταδικάζοντας και ακυρώνοντάς το. Οι πολιτικοί αγώνες ευπρεπίζονται δίνοντας τη θέση τους στην καλή θέληση.

Αυτή η νέα ηθική της αξιοπρεπούς δράσης, απαλλαγμένης από τους συμβιβασμούς της πολιτικής, είναι θα τολμούσα να πω η επιτομή τής συμβολής της πλειονότητας των διανοουμένων στην εγχάραξη νέων θεωρήσεων και αντιληπτικών σχημάτων στη μετά του μνημονίου εποχή. Η συμβολική εξουσία του δημόσιου λόγου των διανοουμένων, ευνοεί το σεβασμό προς την τάξη (ευταξία) και τη συναίνεση προς την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων, καταδικάζοντας ρητά ή έμμεσα βιαιότερες μορφές αντιπαράθεσης. Γι' αυτό και αντιμετωπίζει αμήχανα ή σπεύδει να στιγματίσει την "ανωριμότητα" και το αυθόρμητο ποικίλων κινήσεων και κινητοποιήσεων που εκφράζουν αντίδραση και αντίσταση, συχνά αποκαλούμενη "λαϊκή αγανάκτηση". Επιλέγοντας κατά βάση έναν αποπολιτικοποιημένο λόγο, προσλαμβάνει και κατασκευάζει το πολιτικό, όχι ως ένα πεδίο συγκρούσεων διαφορετικά τοποθετημένων ομάδων, αλλά ως πλαίσιο διαμόρφωσης συμφωνιών και εγγύησης αξιών και κεκτημένων. Ακόμη, δε, περισσότερο, κηρύττει την απελευθέρωση από τους συμβιβασμούς της πολιτικής (που υποτίθεται ότι έχει αποτύχει με το προηγούμενο κριτήριο της εγγύησης κοινωνικής συνοχής), και την υιοθέτηση εναλλακτικών μορφών πολιτικής δράσης βασισμένων στην ανιδιοτέλεια.

Με αυτόν τον τρόπο, η συμβολική αποτελεσματικότητα του δημόσιου λόγου των διανοουμένων, συμβάλει στη γενικευμένη απόρριψη της πολιτικής, στη σύγχυση και τη δυσπιστία, από όσους είναι ήδη προδιατεθειμένοι να μην κατανοούν την κοινωνική ζωή μέσω πολιτικών κατηγοριών. Οι κυριαρχούμενοι, είτε "φταίνε" για τούτη την κρίση του τόπου - σε κάποιες εκδοχές του λόγου των διανοουμένων - είτε είναι "θύματα", "ευάλωτες" ομάδες, "κοινωνικά αποκλεισμένοι" - κατ' άλλες εκδοχές - ωθούνται στην παραίτηση, την αποστέρηση της ικανότητας εκφοράς λόγου για τις δικές τους εμπειρίες, λόγου κριτικού, ανατρεπτικού και άρα επικίνδυνου. Για να μπορέσει - όπως εξάλλου υποστηρίζεται σθεναρά από τον Μπουρντιέ - η πολιτική παρέμβαση να κινητοποιήσει σε δράση ανατρεπτική, θα πρέπει να μεταβάλλει την κοσμοθεώρηση, δηλαδή τη γνώση, την παράσταση για τον κοινωνικό κόσμο, με λίγα λόγια να προβεί σε μια συμβολική επανάσταση, κάτι που δε φαίνεται πως είναι δυνατό να προκύψει υπό τις προϋποθέσεις που εξετάστηκαν εδώ.

Εν είδει επιλόγου, θα άξιζε να επισημανθεί η αξία της παρέμβασης των διανοουμένων στο δημόσιο διάλογο: πρόκειται, έτσι κι αλλιώς, για μια θετική κίνηση που δεν είναι δεδομένη ή αυτονόητη, καθώς η επιλογή της απομόνωσης είναι επίσης δυνατή. Ενώ, είναι επίσης αλήθεια, ότι οι κινητοποιήσεις τους είναι συχνά εκ των προτέρων καταδικασμένες εκ μέρους του κοινού, με την υποψία ότι υπηρετούνται συμφέροντα των ομάδων αυτών. Σ' αυτήν την κρίσιμη περίοδο ωμής κυριαρχίας του χρήματος και των αγορών στην κοινωνική ζωή, για να έχει αποτελεσματικότητα η πολιτική δράση των διανοουμένων, πρέπει να συγκροτήσει λόγο κριτικό και ανατρεπτικό: αυτό, ωστόσο, είναι δύσκολο εγχείρημα, που υποθάλπεται από την ίδια την έλλειψη αυτονομίας στο πεδίο των διανοουμένων, αφού οι δυνάμεις οικονομικής και πολιτικής τάξης στις οποίες οφείλουν να εναντιωθούν, είναι αυτές από τις οποίες εξαρτώνται και με τις οποίες συχνά συμβιβάζονται. Συνεπώς, στην περίπτωση, που, όπως εξετάστηκε στα προηγούμενα, ο λόγος είναι υποστηρικτικός της νόμιμης θεώρησης, επιτείνει τη σύγχυση των κυριαρχούμενων γύρω από τις κατηγορίες αντίληψης και, εν τέλει, την παραίτηση από τη διεκδίκηση έκφρασης δικού τους έγκυρου λόγου.

* Για σχετικά κείμενα του Μπουρντιέ βλ. την ελληνική έκδοση Pierre Bourdieu, Γλώσσα και συμβολική εξουσία, Αθήνα, Ινστιτούτο του βιβλίου- Α. Καρδαμίτσα, 1999. Επίσης, σχετικά με θέσεις και θεωρήσεις του Μπουρντιέ για τους διανοούμενους, τις δυνατότητες, τους όρους και τα όρια παρέμβασής τους στην πολιτική ζωή, βλ. Νίκος Παναγιωτόπουλος (επιμ.), Πολιτισμός και αγορά, Αθήνα, Πατάκης, 2003.

το παρόν κείμενο αναδημοσιεύθηκε απο την ιστοσελίδα http://anthropologia.gr με την άδεια της συγγραφέως του κειμένου.

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου είναι Εθνολόγος και διδάκτορας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις και τις κοινωνικές ανισότητες. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Από την Αλβανία στην Ελλάδα: Τόπος και Ταυτότητα, Διαπολιτισμικότητα και Ενσωμάτωση. Μια ανθρωπολογική προσέγγιση της μ...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο

 

Ημερολόγιο Άρθρων

Μάρτιος 2017
Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
27 28 1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31 1 2
Τετάρτη, 29 Μαρ. 2017 - 17:13:53
 

Newsletter

ΑρχικήΆρθραPublic Culture - onlineΈγκυρος λόγος και συμβολική εξουσία Top of Page