Ετερότητα και ο πολιτισμικά “άλλος” στο τηλεοπτικό ριάλιτι «Asia Express»

γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου,
  Εθνολόγος- Κοιν. Ανθρωπολόγος, Δρ



Το «Asia Express» πραγματεύεται την ιδέα του “πολιτισμικού τουρισμού”, του “τουρισμού εμπειρίας” και παραπλήσιων μορφών, όπως των λεγόμενων “slum tourism” ή “reality tourism”, σύγχρονου, μεταμοντέρνου, εναλλακτικού τουρισμού.

Η εκπομπή δεν προσφέρει τις κλασικές τουριστικές περιηγήσεις, όπως αυτές που συναντάμε στα συνήθη ταξιδιωτικά τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ, (π.χ. «Εικόνες», με τον Τάσο Δούση). Ειδικότερα, εντάσσεται στο είδος (genre) του reality show, είναι παιχνίδι ανταγωνισμού με έπαθλο ανάμεσα στα ζευγάρια των επώνυμων που συμμετέχουν, και στο οποίο κεντρική ιδέα είναι η επιβίωση σε ένα άγνωστο, ξένο ή και εχθρικό περιβάλλον στην ενδοχώρα της νοτιοανατολικής Ασίας (Καμπότζη, Λάος, και Ταϊλάνδη). Διαβάζουμε π.χ. σχετικά:

«Για να φτάσουν από τον έναν προορισμό στον επόμενο, θα χρειαστεί να γνωριστούν με τους ντόπιους, να εναρμονιστούν με την κουλτούρα και την καθημερινότητά τους και να συντονιστούν στον παλμό της πραγματικής ζωής της κάθε χώρας! Δηλαδή, να βιώσουν και να γευτούν την «άλλη» Ασία, την οποία δύσκολα θα καταφέρει να γνωρίσει ο απλός τουρίστας!»

(από το Cityportal, https://cityportal.gr/asia-express-mageytiko-rialiti-se-kampotzi-laos-tailandi/)

Το «Asia Express» προσφέρει εκδοχές του πολιτισμικά “άλλου” και της διαπολιτισμικής επικοινωνίας μέσα στο πλαίσιο του είδους (genre) τού τηλεοπτικού reality και τους ιδιαίτερους περιορισμούς αναπαράστασης (representation) που αυτό θέτει.
Χαρακτηριστικά, κάποια από τα σκηνικά που περιλαμβάνονται, προβάλλουν τους ντόπιους σε ρουτίνες της καθημερινότητας, σε χώρους της οικιακής συνεύρεσης, της εργασίας, του σχολείου, της λατρείας κ.α. Οι πρωταγωνιστές παίκτες τούς συναντούν, εκτελώντας διάφορες αποστολές σε παιχνίδια ανταγωνισμού, που σε ένα μεγάλο μέρος τους αφορούν στην ικανότητά τους να εμπλακούν στην εντόπια κουλτούρα, εξασκώντας π.χ. – ενδεικτικά – τοπικές πρακτικές, μαθαίνοντας παραδοσιακά μυστικά και τεχνικές, ή καταναλώνοντας τοπική τροφή.

asia2

Κάποιες από τις κοινοτυπίες της τουριστικής αναπαράστασης του “εξωτικού” “άλλου” και της “ανατολής”, εκδοχές των δυτικών χοντροκομμένων στερεοτύπων (όπως στον λόγο/discourse του “οριενταλισμού”), είναι ίσως αναμενόμενες και σε αυτό το τηλεοπτικό show. Η αφήγηση της Ασίας/Ανατολής ως ομοιογενούς χώρου και η φολκλορική απεικόνιση ορισμένων πτυχών της παράδοσης, όπως της θρησκευτικής λατρείας, επίσης δεν αποφεύγονται. Η φτώχεια, τα χαμόσπιτα, η δύσκολη επιβίωση είναι, εξάλλου, εικόνες που επαναλαμβάνονται, ενώ, ενίοτε, διανθίζονται από σχόλια των παικτών για τον οίκτο που νιώθουν απέναντι στις – ασύμβατες με τις δικές τους εμπειρίες και προσλαμβάνουσες – καταστάσεις που αντιμετωπίζουν οι ντόπιοι.

 

 

 

asia3Υπάρχει, όμως, και κάτι επιπλέον, κάτι πιο ενοχλητικό από αυτές τις συνήθεις – και εύκολα εντοπίσημες σε mainstream αναπαραστάσεις– “κακοτοπιές”: η επίφαση εθνογραφικού ντοκιμαντέρ, με την κάμερα σε αυθεντικά σκηνικά καθημερινών επιτελέσεων, όπως αναφέρθηκε, και την διαφαινόμενη πρόθεση να καταγραφεί το “πραγματικό”, παράλληλα με τις, εθνολογικής υφής, πληροφορίες που παρεμβάλλονται από τους παρουσιαστές, δημιουργούν την κίβδηλη εντύπωση μιας οιωνεί ανθρωπολογικής γνώσης και προσέγγισης που δήθεν παρέχεται από το «Asia Express».

 

asia4Και ενώ, κατ’ αυτόν τον τρόπο, η εκπομπή παρουσιάζει τον πολιτισμικά “άλλο”, ως μια ανθρωπολογικά πλαισιωμένη και δοσμένη ετερότητα (άρα με κάποια εχέγγυα “ουδετερότητας”, αμεροληψίας, επιστημονικότητας), αποκρύπτεται από το ευρύ και μη θεωρητικά ενήμερο κοινό, ότι είναι οι “άλλοι” χωρίς να αρθρώνουν “φωνή”, και μέσα από το δυτικό βλέμμα, μάλιστα, δε, στην ακραία εκδοχή τού τηλεοπτικού λόγου τής πολιτισμικής παγκοσμιοποιημένης ηγεμονίας. Συγκαλύπτεται, με άλλα λόγια, ότι συγκροτεί το ριάλιτι μια ορισμένη εκδοχή της ετερότητας, διαμεσολαβημένης από τις δομικές σχέσεις κυριαρχίας-υποτέλειας ανάμεσα στα άνισα μέρη που συμμετέχουν στο διαπολιτισμικό εγχείρημα.

 

 



asia5Η κουλτούρα του “άλλου” μεταφράζεται, μέσα από το πρίσμα του παιχνιδιού, σε δοκιμασίες, προκαλώντας στους Έλληνες συμμετέχοντες συχνά δυσφορία, θυμό, αποστροφή. «Δε θέλω να μάθω τη γλώσσα των Χμερ», αναφωνεί οργισμένα ο παίκτης που του ανατέθηκε αυτό το καθήκον/ παιχνίδι. Οι πρωταγωνιστές μιλούν μεταξύ τους ελληνικά, που βέβαια δεν καταλαβαίνουν οι ντόπιοι, σχολιάζοντάς τους, με τρόπο που παραπέμπει σε παρεΐστικο στυλ και αργκό: «θα μας βγάλει την πίστη, ρε π..στη μου τώρα», βρίζει, π.χ. κάποιος, απευθυνόμενος στη γυναίκα που είναι κριτής σε παραδοσιακές κατασκευές που καλούνται να φτιάξουν, και τον απορρίπτει.


Οι ντόπιοι αντιδρούν κάπως αμήχανα ή συγκρατημένα ευγενικά. Μάλλον συνιστά κι αυτό μια εκδοχή της αναπαράστασης του πειθήνιου, υπάκουου “ανατολίτη”. Oι παίκτες εκφράζουν την ευγνωμοσύνη τους προς αυτούς, επευφημώντας, π.χ, την ευγένεια, την ανιδιοτέλεια, τη φιλοξενία τους, μόνο όταν τους διευκολύνουν, ώστε να έρθουν πιο κοντά στην επίτευξη του στόχου. Καμιά άλλη διάθεση επικοινωνίας δεν μπορεί να είναι δυνατή, αφού κεντρική ιδέα και μοναδική μέριμνα είναι η επιβίωση για το τελικό έπαθλο.

Οι ως άνω επευφημίες και οι προσποιητές εκφράσεις θαυμασμού (π.χ. «πόσο όμορφη είσαι κούκλα μου, σα μοντέλο») από τη μεριά των Ελλήνων παικτών προς τους ντόπιους, επιτείνουν την αίσθηση ότι η διαπολιτισμική επικοινωνία διολισθαίνει υπό το βάρος του reality show και μάλλον καταλήγει να διακωμωδείται υπό μία έννοια, με την ελαφρότητα ενός κακόγουστου θεάματος για κατανάλωση.

Το «Asia Express», ως πολιτισμικό προϊόν/ κείμενο (cultural text), συνομιλεί με τον σύγχρονο λόγο/ discourse του νεο- αποικιακού καπιταλισμού. Κατασκευάζει την ετερότητα της εμπορευματοποιημένης κουλτούρας και της υπαγωγής της στις καταναλωτικές επιθυμίες του δυτικού ευκατάστατου κοινού. Αυτής δηλαδή της ελίτ, που επιθυμεί ατομικές απολαύσεις, ιδιαίτερες εμπειρίες και εξωτικό κοσμοπολιτισμό, ενώ παράλληλα δεν έχει αποσύρει ποτέ τις ορέξεις της από τα θέλγητρα της γοητείας της “Ανατολής”.


[20/11/2022]

 

Pin It