Η πολυπολιτισμική κοινωνία του Λαυρίου

Στον ελληνικό χώρο, η πιο χαρακτηριστική περίπτωση για να προσεγγίσουμε και να ερμηνεύσουμε την ανάπτυξη μιας κοινωνίας με βάση τη μεταλλευτική δραστηριότητα είναι η πόλη του Λαυρίου.

 

  Είναι γνωστό ότι από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, σημαντική εξορυκτική δραστηριότητα αναπτύχθηκε στην περιοχή του Λαυρίου το οποίο και εξελίχθηκε από τους πρώτους τόπους βαριάς βιομηχανίας στην Ελλάδα και από τους μεγαλύτερους των Βαλκανίων, αποτελώντας παράλληλα μια πολυεθνική κοινωνία, την πρώτη πολυπολιτισμική πόλη που διαμορφώθηκε αμέσως μετά την ίδρυση του Νέου Ελληνικού Κράτους .2

  Στα νεώτερα χρόνια, το Λαύριο 3 είναι ο τόπος που - εκτός από τον πρώτο ελληνικό σιδηρόδρομο το 1884 - ο οποίος συνέδεσε την πόλη με την Αθήνα - θα δεχθεί πρώτος το ηλεκτρικό - ηλεκτροφωτίστηκε με λάμπες βολταϊκού τόξου το 1887 - το τηλέφωνο - το 1882 - και την πρώτη συγκεντροποίηση των βιομηχανικών εργατών.

  Πρόκειται για έναν ζωτικό παραγωγικό πυρήνα που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της φυγόκεντρης τάσης που εμφανιζόταν σε οικονομικό επίπεδο, και ανήκει στην κατηγορία των πόλεων όπου οι πολεοδόμοι ονομάζουν «πόλεις μανιτάρια» διότι αναπτύσσονται παράλληλα με την ανακάλυψη πλούσιων κοιτασμάτων. Αποτελεί δε μοναδικό, για τα ελληνικά δεδομένα, παράδειγμα βιομηχανικής πόλης που δημιουργήθηκε από μηδενική βάση, σε έρημη περιοχή για της ανάγκες της βιομηχανίας και αναπτύχθηκε αμέσως με την επαναλειτουργία των μεταλλείων και τη συγκέντρωση μεγάλου πληθυσμού από την υπόλοιπη Ελλάδα και το εξωτερικό.
  Η ανάπτυξη της Λαυρεωτικής αρχίζει το 1860, με την ανακαμίνευση των αρχαίων σκουριών, την επαναδραστηριοποίηση των μεταλλευτικών στοών και τη νέα ανάπτυξη των μεταλλουργικών εργασιών. Μετά από μια σειρά πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών γεγονότων, δραστηριοποιήθηκαν στο Λαύριο δύο μεγάλες εταιρείες, με ξένους και Έλληνες επενδυτές, οι οποίες μονοπώλησαν τα μεταλλεία και τα προϊόντα τους. Πρόκειται για την Ελληνική Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου (1873-1917) και τη Γαλλική Εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου οι οποίες συντέλεσαν παράλληλα και στην ανάπτυξη της πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής της πόλης . 4
  Ο μικρός οικισμός εργατών σταδιακά εξελίχθηκε σε μια βιομηχανική πόλη ξεχωριστή για την Ελλάδα του 19ου αιώνα, κοιτίδα του ελληνικού συνδικαλισμού και χώρο διαμόρφωσης της πρώτης γενιάς βιομηχανικών εργατών, τεχνικών και εργοδηγών, με την ενσωμάτωση διαφόρων τύπων πολιτικών προσφύγων και οικονομικών μεταναστών - εσωτερικών και εξωτερικών - αγροτικής, εργατικής ή βιομηχανικής καταγωγής, μακριά από την άμεση περιφέρεια της πρωτεύουσας με κινητήριο ερέθισμα την επεξεργασία ή την εξόρυξη του μεταλλεύματος.
  Το φαινόμενο της εγκατάστασης των κατοίκων στο χώρο του Λαυρίου και της ευρύτερης Λαυρεωτικής ανάλογα με τον τόπο προέλευσής τους είχε επισημανθεί σε παλαιότερες τοπωνυμικές μελέτες. Οι εν λόγω εθνοτοπικές ομάδες προέρχονται από περιοχές όπου υπήρχε από πριν μεγάλη μεταλλευτική δραστηριότητα. Οι συνοικίες της κωμόπολης και της ευρύτερης περιφέρειάς της απέκτησαν ονομασίες των τόπων προέλευσης των κατοίκων, π.χ. Καστανιά, Νεάπολη, Μανιάτικα, Σαντορινέικα, Σπανιόλικα στο Λαύριο, Μηλέικα, Ιταλικά, Κουμιώτικα στην Καμάριζα χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι στις περιοχές δεν κατοικούσαν σποραδικά και άτομα από άλλα μέρη της Ελλάδας 5 (Κακαβογιάννης 1985:93).
  Ως αποτέλεσμα της πολυπολιτισμικότητας και του διαφορετικού ως προς τη σύνθεσή του πληθυσμού στο Λαύριο του 19ου αιώνα ήταν η παρουσίαση ενός συνδυασμού του παλαιότερου τοπικού συστήματος με μια σύγχρονη εξέλιξη διαμόρφωσης σε αυστηρά διαχωριζόμενα κοινωνικά στρώματα.
  Στην πραγματικότητα ο κοινωνικός ιστός στο Λαύριο αποτελούμενος από μεγάλη ποικιλία στρωμάτων παρουσιαζόταν σαν ένα σύνολο ιεραρχικών υποσυστημάτων ενταγμένων σε ένα ευρύτερο σύστημα ιεραρχίας και είχε σχέση κυρίως με το δευτερογενή και τον τριτογενή τομέα της οικονομίας.
  Στα τέλη του 19ου αιώνα δημιουργήθηκε εξαιτίας της αγοράς μετοχών των μεταλλείων, μια κοινωνική τάξη εκτός της πόλης του Λαυρίου. Στην ουσία επρόκειτο για φορείς ιδεών και συνηθειών εκ διαμέτρου αντίθετων από εκείνες των ομογενών κεφαλαιούχων οι οποίοι προσάρμοζαν, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους τα νέα ήθη και τις καταναλωτικές συνήθειες που είχαν ήδη εισαχθεί από τους τελευταίους: στα περισσότερα σπίτια υπήρχε οικιακή βοηθός, άντρες και γυναίκες υιοθέτησαν την ευρωπαϊκή ενδυμασία κ.ο.κ. (Σαλίμπα, 2005: 54).

  Η διαμόρφωση της κοινωνικής διαστρωμάτωση στο Λαύριο και στην ευρύτερη περιοχή της Λαυρεωτικής δεν ήταν ταυτισμένη με μορφές που συναντούμε στην ενδοχώρα της Αττικής (π.χ. Μεσόγεια) και στηρίζονταν στην μεγάλη γαιοκτησία.
  Κάθε βιομηχανία από μόνη της συνέθετε μια πυραμίδα αποτελούμενη από διαφορετικά στρώματα, π.χ. ανειδίκευτους εργάτες, ειδικευμένους εργάτες, τεχνίτες, κατώτερους υπαλλήλους, μεσαία και ανώτερα διευθυντικά στελέχη και ανώτερους τεχνικούς (μηχανικούς, χημικούς κ.λπ.) 6 με διαφοροποιήσεις ως προς τους μισθούς αλλά και τον τρόπο ζωής.
Οι επαγγελματικές ομάδες των ελεύθερων επαγγελματιών, των εμπόρων (ειδών πρώτης ανάγκης, τροφίμων, ρούχων,) και των οικοδόμων δημιουργήθηκαν αμέσως με την ανάπτυξη του Λαυρίου 7. Οι αλιείς από τη Λακωνία (Βάτικα και κυρίως Βελανίδια) οι οπωροπώλες, οι κρεοπώλες, οι τεχνίτες, οι δημόσιοι υπάλληλοι, οι εφοριακοί, οι δάσκαλοι αποτελούσαν μεγάλες επαγγελματικές ομάδες εντασσόμενες στο κέντρο της συνολικής κοινωνικής πυραμίδας του Λαυρίου, ανάλογα με τον κύκλο των δραστηριοτήτων τους 8
Η ιεραρχική δομή της πολυπολιτισμικής, βιομηχανικής μικροκοινωνίας ήταν εγγεγραμμένη στο χώρο εγκατάστασης διαμορφώνοντας παράλληλα την αντίληψη του «ανήκειν».
  Στην διάκριση των χώρων διασκέδασης και ψυχαγωγίας έπαιζαν ρόλο λόγοι όχι μόνο οικονομικοί αλλά ιδίως συναναστροφής με συνανθρώπους του ιδίου ή συναφούς επαγγέλματος που δημιουργούσε εξοικείωση αλλά και διαφορετική πολιτική ιδεολογία. Το ίδιο ίσχυε και ως προς τον τόπο εγκατάστασης: οι μικροοικισμοί της Καμάριζας (σημερινός Άγιος Κωνσταντίνος), του Δασκαλειού και της Πλάκας, ήταν μικροκοινωνίες όπου υπήρχε διακριτότητα μεταξύ μεταλλωρύχων (μιναδόρων), εργοδηγών, εργολάβων, μηχανικών και υποδιευθυντών-διευθυντών.
  Ήδη πριν τη δεκαετία του 1960, αλλά και πριν, σύμφωνα με μαρτυρίες, οι αστοί σύχναζαν στα εστιατόρια ενώ οι εργάτες στις ταβέρνες. Ιεραρχικές διακρίσεις εμφανίζονταν και στους χώρους των ταβερνών που υπήρχαν σε κάθε οικοδομικό τετράγωνο 9. Εκεί οι εργάτες θα βρίσκονταν σε παρέες μαζί με εργοδηγούς ενώ οι μηχανικοί συναναστρέφονταν με τα διευθυντικά στελέχη (Σένη – Μαρκουλή 1996:132).

  Η διαίρεση κατά επαγγελματικές ομάδες αντικατοπτρίζεται και σε έναν άλλο χώρο συγκέντρωσης, στο καφενείο καθώς σε άλλα καφενεία-γαλακτοπωλεία συγκεντρώνονταν οι δημόσιοι υπάλληλοι και τα ανώτερα στελέχη των εταιρειών και σε άλλα οι εργάτες (Αλεξάκης 2001).
  Οι χοροεσπερίδες που γίνονταν στο Λαύριο, είχαν τους δικούς τους χώρους, όπως ήταν η λέσχη και το καφενείο του σταθμού του τραίνου (σημ. «Park») που αποτελούσε κατά κανόνα τόπο συγκέντρωσης των αστών του Λαυρίου. Στο Λαύριο υπήρχαν και σχολές χοροδιδασκαλίας, στις οποίες πολλοί, όχι μόνο οι εύποροι, μάθαιναν σύγχρονους ευρωπαϊκούς χορούς (ταγκό, βάλς κ.λπ.), ώστε να μπορούν να συμμετέχουν στις διάφορες χορευτικές εκδηλώσεις. Το φαινόμενο αυτό δεν πρέπει να μας παραξενεύει, αν λάβουμε υπόψη ότι στην Καμάριζα υπήρχε και Σχολή Ξένων Γλωσσών για τα παιδιά των ξένων εργατών και των στελεχών της Εταιρίας.
  Χώρος όπου πραγματοποιούνταν ειδικές χοροεσπερίδες κατά περίσταση ή εποχιακά, ήταν και η «Ευτέρπη» στο σημερινό Κυπριανό. Η Ευτέρπη», χώρος ανοιχτός σε όλους τους κατοίκους του Λαυρίου, αποτελούσε και τον τόπο καλλιέργειας της μουσικής από τους υπαλλήλους και εργάτες της Γαλλικής Εταιρίας 10 .
Οι παραπάνω οικιστικοί, εργασιακοί και ψυχαγωγικοί χώροι συνθέτουν μαρτυρίες ιστορικής μνήμης, συλλογικής συνείδησης και ταυτότητας οριοθετημένης στο πλαίσιο της τοπικής κοινωνίας. Πρόκειται για χώρους καταγραφής της κοινωνικής ιστορίας της πόλης, καταγραφής που αποτυπώνεται και παραμένει σχεδόν αναλλοίωτη ως το 1990, τότε που η αποβιομηχάνιση συνοδεύτηκε από μεγάλες κοινωνικοοικονομικές ανατροπές και μεταβολές στο δημογραφικό και οικιστικό τοπίο της ευρύτερης περιοχής .11

1 Η μελέτη αποτελεί τμήμα της έρευνας στο πλαίσιο εκπαιδευτικής άδειας (επιδημίας) της γραφούσης στο Υπουργείο Πολιτισμού.
2 Η πολυεθνική/πολυπολιτισμική Θεσσαλονίκη στο βόρειο ελλαδικό χώρο ήταν τότε ακόμα εκτός ελληνικής επικράτειας.
3 Πολλοί πιστεύουν ότι η ονομασία της πόλης προέρχεται από την αρχαία λέξη λαύρα που σημαίνει διάδρομος, ρύμη (στενός δρόμος) αλλά και φλόγα, δηλαδή τόπος γεμάτος στοές, και κατ’ επέκταση μεταλλευτική στοά, ή τόπος όπου καίνε φωτιές. Η πόλη του σημερινού Λαυρίου ονομαζόταν, μέχρι τουλάχιστον τα τέλη του 19ου αιώνα, Εργαστήρια ή Πόρτο Εργαστηριάκια, και αργότερα πήρε το σημερινό της όνομα.

4 Το 1864 ιδρύεται η εταιρεία "Roux - Serpieri - Fressynet C.E." (ή "Hilarion Roux et Cie") η οποια διατηρείται μέχρι το 1873, έχοντας μετονομαστεί σε "Ελληνική Εταιρεία των Μεταλλουργείων Λαυρίου" .
5 Πριν από το 1890 οι οικισμοί Κουμιώτικα, Βιλιώτικα και Μηλέικα, της Λαυρεωτικής, έξω από το Λαύριο, στην Καμάριζα και την ευρύτερη περιοχή της, υπάγονταν στον τέως Δήμο Λαυρίου που είχε πρωτεύουσα την Κερατέα. Όμως, από το 1890 ο Δήμος Λαυρίου διχοτομήθηκε στον τέως Δήμο Θορικίων και στον τέως Δήμο Σουνιέων. Το 1891 ο Δήμος Σουνιέων μετονομάστηκε σε δήμο Λαυρεωτικής. Οι δύο οικισμοί Καλύβια και Κουβαράς αποτέλεσαν ξεχωριστές κοινότητες και η Κερατέα λόγω του μεγέθους της δήμο. Οι οικισμοί Δασκαλειό και Πλάκα περιελήφθησαν στο Δήμο Κερατέας, ενώ ο Θορικός, η Καμάριζα, τα Λεγραινά και το Σούνιο στο δήμο Λαυρεωτικής. Αργότερα η Καμάριζα αποτέλεσε ξεχωριστή κοινότητα με την ονομασία Άγιος Κωνσταντίνος.

6 Για παράδειγμα, το προσωπικό του μηχανουργείου της Ελληνικής Εταιρίας το 1888 ήταν οργανωμένο ιεραρχικά με τον παρακάτω τρόπο: Ένας τμηματάρχης, ένας μηχανικός εργοδηγός, ένας λογιστής, είκοσι πέντε εφαρμοστές με είκοσι βοηθούς, οκτώ τορνευτές με τέσσερις βοηθούς, δέκα σιδηρουργοί, έξι σφυρηλάτες, δέκα λεβητοποιοί με επτά βοηθούς, τέσσερις ξυλουργοί και ένας φανοποιός (πρβ. Δερμάτης 1994:187).
7 Η επαγγελματική κατηγορία των ναυτικών δεν έχει σημαντικούς εκπροσώπους στην κωμόπολη του Λαυρίου η οποία αν και παραθαλάσσια πολύ απέχει από το να είναι και μια ναυτική πόλη.
8 Από άποψη διαστρωμάτωσης, ένας μικρέμπορος π.χ. παντοπώλης ανήκει στα μεσαία στρώματα, ενώ από άποψη εισοδηματική ένα ανώτερο στέλεχος μια βιομηχανίας μπορεί να είναι οικονομικά ανώτερο, επομένως και από άποψη διαστρωμάτωσης και ιεραρχίας ανώτερο (πρβ. Αλεξάκης 2001).

9 Στο Λαύριο λειτουργούσαν πολλά καφενεία και ταβέρνες. Αναφέρεται ότι μία περίοδο υπήρχαν 44 ταβέρνες και αργότερα μερικά εστιατόρια (πρβ. Δερμάτης 1992:43). Τότε κάθε οικοδομικό τετράγωνο είχε τρεις-τέσσερις ταβέρνες, ενώ στα Σαντορινέικα μια περίοδο υπήρχαν τρεις ταβέρνες.

10 Αλεξάκης Ελευθέριος «Κοινωνική διαστρωμάτωση και οργάνωση του χώρου στο Λαύριο (1870-2000) Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης Ν.Α. Αττικής, Καλύβια Θορικού Αττικής, 2004.
11 Σήμερα οι σημαντικότερες βιομηχανίες στο Λαύριο έχουν κλείσει. Ειδικότερα η κρίση στο Λαύριο αρχίζει μετά το 1970. Τη δεκαετία του ’80 έκλεισε η υφαντουργία του Καρέλλα (ίδρυση 1956) που απασχολούσε το μεγαλύτερο αριθμό εργατών και εργατριών. Ακολούθησαν τα κλωστήρια του Δέδε (ίδρυση 1939), η «ΒΕΛΠΕΞ» (ίδρυση 1960), οι «ΔΥΝΑΜΙΤΕΣ» (ελληνογαλλικό εργοστάσιο παραγωγής εκρηκτικών υλών-ίδρυση 1940),η «ΙΖΟΛΑ» κ.α. Η Γαλλική Εταιρεία έκλεισε το 1976 λόγω εξάντλησης των μεταλλείων. Για μερικά χρόνια ως το 1981 οι εργασίες της συνεχίστηκαν με εισαγωγή πρώτης ύλης από το εξωτερικό. Από το 1982 η Εταιρεία κοινωνικοποιείται (ΕΜΜΕΛ) και συνεχίζει με εισαγωγή πρώτης ύλης. Η «ΕΜΜΕΛ» έκλεισε οριστικά το 1989. Μια άλλη εξέλιξη ήταν ότι πολλοί που δεν είχαν ιδιόκτητες οικίες στο Λαύριο έφυγαν, ενώ όσοι παρέμειναν άρχισαν να εργάζονται σε βιοτεχνίες ή βιομηχανίες των Μεσογείων. Αριθμός όμως των κατοίκων απασχολείτο και στις οικοδομές της ευρύτερης περιοχής που παρουσίασαν ιδιαίτερη άνθιση λόγω της ανάγκης των Αθηναίων να αποκτήσουν εξοχική κατοικία κοντά στην πρωτεύουσα.

 

Βιβλιογραφία

Αλεξάκης Ε.,
- 1996, Τα Παιδιά της Σιωπής, Οικογένεια, Συγγένεια και Γάμος στους Αρβανίτες της ΝΑ. Αττικής-Λαυρεωτικής (1850-1940), Παρουσία, Αθήνα.
- 1998, «Εργάτες-αγρότες και προίκα στη Λαυρεωτική (1870-1940)», στο Πρακτικά Ζ΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ. Αττικής (Κορωπί 19-22 Οκτ. 1995), Κορωπί.
- 2001 Εγκαταστάσεις Λακώνων στη Λαυρεωτική (1870-1970), Πρακτικά Η΄ Επιστημονικής Συνάντησης Ν.Α. Αττικής (Κερατέα 30 Οκτ.-2 Νοεμβ. 1997), Κερατέα: 351-389 (και στο περιοδικό Αρέσκουσα [Βάτικα], τόμ.2.
- 2004, «Κοινωνική διαστρωμάτωση και οργάνωση του χώρου στο Λαύριο (1870-2000)» στο Πρακτικά Επιστημονικής Συνάντησης Ν.Α. Αττικής, Καλύβια Θορικού Αττικής.
- 2006, «Αποβιομηχάνιση και κοινωνική κινητικότητα στο Λαύριο. Η αλλαγή της φυσιογνωμίας μιας πόλης» στο Πρακτικά ΙΑ΄ Επιστημονικής Συνάντησης Ν.Α. Αττικής, Σπάτα 11-14 Νοεμβρίου 2004.

Βασενχόβεν Λ., 1979, «Ανάπτυξη και σύστημα οικισμών. Μια συμβολή στη θεωρία», στο Σύγχρονα Θέματα, τεύχ.6.

Βρυχέα Α., 1996, «Κυπριανός: Ένας βιομηχανικός εργατικός οικισμός του 19ου αιώνα. Ο χώρος κατοίκησης των εργαζομένων στη Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου», Ειδικό αφιέρωμα: Τεχνολογικό-πολιτιστικό πάρκο στο Λαύριο, στο Σύγχρονα Θέματα 58-59.

Γ.Σ.Υ.Ε., 1933, «Στατιστικά αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της Ελλάδος της 15-16 Μαΐου 1928, Ι. Πραγματικός και Νόμιμος Πληθυσμός-Πρόσφυγες», Αθήναι.

Δερμάτης Γ.Ν., 1990, «Η οικονομική λειτουργία της πόλης του Λαυρίου. Οι συνέπειες στην οικονομική και πολιτική ζωή της Ελλάδας», στο Βιβλιοθήκη της Εταιρίας Μελετών Λαυρεωτικής, αρ. 4. Λαύριο.
- 1992, «Η καθημερινή ζωή των εργατών στο Λαύριο από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τις αρχές του 20ου», στο Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων 3.
- 1994, Τοπίο και μνημεία της Λαυρεωτικής, Θορικός-Λαύριο-Σούνιο, Δήμος Λαυρεωτικής.

Ζαρκιά Κ., 1992, «Η συμβολή της Ανθρωπολογίας του Χώρου», στο Εθνολογία 1.

Κακαβογιάννης Ε., 1985, «Επιλογή τοπωνυμίων της Λαυρεωτικής», στο Πρακτικά Α΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ. Αττικής (Καλύβια 19-21 Οκτ. 1984), Καλύβια.
- 1988, Το τοπωνύμιο Κυπριανός του Λαυρίου, Ονόματα 12.

Κορδέλλας Α., 1993, Το Λαύριον (μετφρ. και επιμ. Α. Γ. Κανατούρη), Βιβλιοθήκη της Εταιρείας Μελετών Λαυρεωτικής, αρ. 6. Λαύριον (πρώτη γαλλική έκδοση 1870).

Κουκλάκη Δ., 2000, «Το Λαύριο σε ρυθμούς ανάπτυξης δέκα χρόνια μετά», εφημερ. ΤΑ ΝΕΑ, 19-22 Αυγούστου.

Μάνθος Γ.Κ., 1990, Μεταλλευτικό-Μεταλλουργικό Λαύριο, Δήμος Λαυρεωτικής (Λεύκωμα).
- 1992, «Μεταλλευτικό-Μεταλλουργικό Λαύριο», στο Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων 3.

Μπαμπούνης Χ., 1984, «Η θνησιμότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στο Λαύριο 1925-1940», στο Δ΄ Συμπόσιο «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας (Αθήνα 1-5 Οκτωβρίου 1984)», Επιτροπή Ιστορίας Υφυπουργείου Νέας Γενιάς και Αθλητισμού, οργανωτής: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού.
- 1986, «Μικρασιάτες πρόσφυγες στη Λαυρεωτική», στο Πρακτικά Β΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ. Αττικής (Καλύβια Αττικής 25-28 Οκτ. 1985), Καλύβια.

Νιτσιάκος Β., 2003, Χτίζοντας το χώρο και το χρόνο, Οδυσσέας, Αθήνα.

Petraki-Viance G., 1992, La mise a l’ usine de paysans: le cas de thessaliens dans le textile de Lavrio (1960-1980), these pour le diplome de doctorat, Universite Paris Vii, Paris, vol I-III (και σε ελληνική μετάφραση Γ. Πετράκη, «Από το χωράφι στο εργοστάσιο. Η διαμόρφωση του βιομηχανικού προλεταριάτου στο σύγχρονο Λαύριο» μτφ. Δ. Τσιφλικά, Γ. Πετράκη, Τυπωθείτω-Γιώργος Δαρδανός Αθήνα 2002).
Πόγκας Κ., 1993, «Έρευνα για τη διάρκεια ζωής των κατοίκων του Δήμου Λαυρεωτικής από το 1896 μέχρι το 1987», στο Πρακτικά Δ΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ. Αττικής (Καλύβια, 30 Νοεμβρ. – 3 Δεκ. 1989), Καλύβια.

Πρέπη Ά., Παρασκευοπούλου Α., 1992, «Η κατοικία στο Λαύριο σαν μέσο αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης», στο Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων 3.

Καλόγρη Τ., 1994, «Η συμβολή της Εταιρίας των Μεταλλουργείων του Λαυρίου στη δημιουργία και την ανάπτυξη της πόλης του Λαυρίου», στο Πρακτικά Ε΄ Επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ. Αττικής (Παιανία 5-8 Δεκ. 1991), Παιανία 1994.

Σαλίμπα Ζ., 2005 «Τα θέλγητρα των μεταλλευτικών εταιρειών και η κουλτούρα των μικρονοικοκυραίων μετόχων (1873-1893)» στο Ιστορικά μεταλλεία στο Αιγαίο 19ος – 20ος αιώνας, Επιστημονικό συνέδριο Μήλος 3-5 Οκτωβρίου 2003, Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα.

Σένη Ο., Μαρκουλή Α., (επιμ.), 1996, «Προφορικές μαρτυρίες», στο Σύγχρονα Θέματα (αφιέρωμα Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο στο Λαύριο), 58-50.

Φραγκούλη Δ., 2007, Επιτόπια Έρευνα και Βιβλιογραφική Επισκόπηση για την Πολυπολιτισμική Βιομηχανική Κοινωνία του Λαυρίου, ερευνητική εργασία στο πλαίσιο Εκπαιδευτικής Άδειας, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Αθήνα.

Pin It