Ισλαμική ταπητουργία: Η μαγεία της τέχνης των Ισλαμικών χαλιών

Μία από τις πιο γνωστές μορφές τέχνης που μάς άφησαν οι Ισλαμικοί πολιτισμοί αναμφίβολα είναι η ταπητουργία με το ατέρμονο σχέδιό της να συντελεί την τελειότερη καλλιτεχνική εκτόνωση των μουσουλμάνων.

 

Γνήσια έκφραση της καθημερινής ζωής των απλών κατοίκων των μουσουλμανικών αυτοκρατοριών και των ανησυχιών των καλλιτεχνών, οι τέχνες του αργαλειού είχαν ως βάση δημιουργικής έκφρασης τα γεωμετρικά μοτίβα, τις άνθινες παραστάσεις και τα αραβουργήματα.

Μερικά από τα πρώτα δείγματα Ισλαμικών υφαντών ήρθαν κατόπιν ανασκαφών στην Σαμάρρα της Μεσοποταμίας και χρονολογούνται στον 10ο αιώνα μ. Χ. με την Σασσανιδική επίδραση να είναι φανερή. Σπουδαίο κέντρο της Περσικής τέχνης και γνωστό στην ταπητουργία του κατά τον 12ο αιώνα ήταν η Σογδιανή, όπου δημιουργήθηκαν μεταξωτά υφάσματα διακοσμημένα με σχηματοποιημένα πουλιά και ζώα.

Η ποιότητα και η λεπτότητα όμως των Σελτζουκικών χαλιών απ’ την άλλη πλευρά δεν ξεπεράστηκε ποτέ, με το σχέδιό τους να αποτελεί σημείο αξιοθαύμαστης ομορφιάς, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως έλειπε από τον 15ο αιώνα και η Κινεζική επίδραση στα μεγάλα ταπητουργικά κέντρα της Αιγύπτου και της Μεσοποταμίας.

Η περίοδος που μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο χρυσός αιώνας της ταπητουργίας είναι ο 16ος με τρεις παραδόσεις να κυριαρχούν στην καλλιτεχνική έκφραση: τη Μαμελουκική, την Περσική και την Τουρκική. Η πρώτη είχε προϊσλαμικές καταβολές και εστίαζε κυρίως στον χρωματικό σχεδιασμό, τα γεωμετρικά σχέδια και τα μοτίβα άνθεων. Η ομάδα των Μαμελουκικών ταπήτων είχε κοινή τεχνική και σχέδιο και οι κόμποι είχαν σαν βασική ύλη το μαλλί χρώματος κόκκινου, μπλε και πράσινου κυρίως. Τα σχέδια βασίζονταν σε ένα ή περισσότερα οκτάγωνα σχήματα, χωρίς όμως να απουσιάζουν από την όλη σύνθεση τα εξάγωνα και άλλα σχηματικά σχέδια.

Δυστυχώς, όπως συμβαίνει με όλες τις τέχνες του αργαλειού, λόγω του φθαρτού υλικού τους δεν μάς έχουν σωθεί πολλά δείγματα της καλλιτεχνίας των Περσών και των Τούρκων, με τα πιο παλιά αλλά και ακέραια χαλιά να χρονολογούνται στον 15ο και τον 16ο αιώνα. Στην Ανατολία πάντως είχε αναπτυχθεί αρκετά η ταπητουργία με το αρχαίο Κάϊρο να μας προσφέρει κομμάτια χαλιών που χρονολογούνται την περίοδο μεταξύ του 7ου και 9ου αιώνα.

Η Οθωμανική παράδοση, μετά την πτώση της Μαμελουκικής δυναστείας, επιβλήθηκε στην καλλιτεχνική δημιουργία ακόμα και αν για κάποιο διάστημα παρατηρήθηκε μια μείξη Αιγυπτιακών και Τουρκικών στοιχείων.

Από τα τέλη του 15ου αιώνα και με την Οθωμανική κατάκτηση του Καϊρου, ο εικονικός διάκοσμος εξαφανίζεται εντελώς και η τέχνη της Ανατολίας επιβάλλει τα δικά της πρότυπα. Αξίζει να σημειωθεί πως ο σουλτάνος Μουράτ Γ’ μετέφερε από την Αίγυπτο τεχνίτες στην Κωνσταντινούπολη, όπως και μεγάλη ποσότητα μαλλιού για τη συνέχιση της ταπητουργικής τέχνης.

Η Τουρκική παράδοση εδράζεται στους Σελτζούκους, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν γωνιώδη σχέδια που όμως αντικαταστάθηκαν από σχηματοποιημένα σχέδια ζώων και πτηνών. Επίσης, αξίζει να σημειωθεί πως η ταπητουργία στα Τουρκικά εδάφη αποτελούσε απασχόληση των χωρικών της υπαίθρου, παρά των εργοστασίων των πόλεων και τα πιο συνηθισμένα χρησιμοποιούμενα υλικά ήταν το μαλλί και το βαμβάκι.

Η πλειονότητα των σχεδίων των Περσικών χαλιών έχουν σαν βάση τα παραστατικά σχέδια, είτε ανθρώπινα, είτε ζωικά, τα γεωμετρικά μοτίβα και τα άνθη. Οι διακοσμήσεις είναι εμπνευσμένες από κυνηγετικές σκηνές, από αγγεία και από το σχήμα μετάλλων, με την κάθε θεματική ενός χαλιού να αντλεί την καταγωγή του και σε διαφορετικές πόλεις – κέντρα ταπητουργίας του Ισλαμικού κόσμου.
Τέλος, η Ινδία δεν έμεινε αμέτοχη ούτε αυτή στις εξελίξεις της τέχνης που πραγματευόμαστε, καθώς εκεί εμφανίστηκε η τελευταία εκδήλωση της Ισλαμικής μεγαλοφυίας στους τάπητες. Στα πρώτα χρόνια τα Περσικά πρότυπα κυριαρχούν, αλλά μεταγενέστερα αναπτύσσεται ένα ξεχωριστό στυλ που ικανοποιούσε καλύτερα τα γούστα των Μογγόλων κυριάρχων με πλούσιο χρώμα και ζωγραφικές αναπαραστάσεις παίρνουν τη θέση των αφηρημένων διακοσμητικών φυτικών μοτίβων.

Η ευφάνταστη Ισλαμική ταπητουργία μετέδωσε τους καρπούς της ως εκλεπτυσμένης τέχνης σε όλο τον Μεσαιωνικό κόσμο, χωρίς να εξαιρούνται ούτε οι ευγενείς χριστιανοί παραγγελιοδότες, με τα διάσημα υφαντά να στολίζουν τα παλάτια τους και τους οίκους τους στις μεγάλες Ευρωπαϊκές πόλεις: μια διαπολιτισμική επαφή που μαρτυρά πολλά για την καλαισθησία η οποία δεν γνωρίζει θρησκευτικούς και πολιτικούς φραγμούς.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Γεράσιμος, Στ. Κωνσταντινούπολη: Από το Βυζάντιο μέχρι σήμερα, εκδ. ΚΑΡΑΚΩΤΣΟΓΛΟΥ, 2006 ΑΘΗΝΑ
Μπάμποροου, Φ. Η τέχνη των Θρησκειών: Η τέχνη του Ισλαμισμού, εκδ. ΝΤΟΥΜΤΟΥΜΗ και ΣΙΑ Ο.Ε., 1982, ΑΘΗΝΑ
Μπλουμ, Τζόναθαν- Μπλερ, Σήλα, Ισλαμικές Τέχνες, εκδ. Καστανιώτης, 1999, ΑΘΗΝΑ

Pin It