Αναθεωρήσεις, επιστροφές, πολιτιστική αποαποικιοποίηση

ap1-900γράφει η Βασιλική Παπαγεωργίου, Εθνολόγος-Κοιν. Ανθρωπολόγος, δρ

Το νέο Museum of Black Civilizations, Ντακάρ, Σενεγάλη (πηγή: https://news.artnet.com/art-world/museum-of-black-civilizations-1409911)

Κατά τη διάρκεια του 2018 παρακολουθήσαμε να εντείνονται ασφυκτικά οι πιέσεις προς μεγάλα εθνικά μουσεία του Ευρωπαϊκού χώρου να επιστρέψουν αντικείμενα που βρέθηκαν στις συλλογές τους, αφού υφαρπάχτηκαν κατά τη διάρκεια της αποικιοκρατίας χωρίς συγκατάθεση. [1]
Αποτελεί μια κοινή πλέον παραδοχή, ότι τεχνουργήματα ποικίλων προελεύσεων από αποικιοκρατούμενες περιοχές της περιφέρειας συγκεντρώθηκαν σε επιφανή μουσεία του κέντρου, προκειμένου να θεμελιώσουν την ισχυρή ιδέα ενός ανερχόμενου ιμπεριαλισμού, την επιστημονική αυθεντία, τη θεσμική εξουσία, τον εθνοκεντρισμό του δυτικού κόσμου κατά τη διάρκεια της νεωτερικότητας. Οι διαδρομές μέσω των οποίων βρέθηκαν σε αυτά είναι ποικίλες και, συνήθως, κάθε άλλο παρά νόμιμες.
Τις τελευταίες δεκαετίες όμως, καθώς οι σχέσεις μεταξύ των ισχυρών κέντρων (της δύσης) και των αποικιοκρατούμενων περιοχών έχουν θεμελιακά αναδιαρθρωθεί, η πολιτισμική κληρονομιά αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη συγκρότηση εθνικής και πολιτειακής υπόστασης των ανεξάρτητων σήμερα κρατών. Την ίδια στιγμή, εξάλλου, η πολιτισμική κληρονομιά είναι ζήτημα αιχμής για τοπικές ομάδες αυτοχθόνων, που διεκδικούν να επανακαθορίσουν τη θέση τους σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.

Η συμβολική βαρύτητα της επιστροφής αντικειμένων πολιτισμικής κληρονομιάς για τους λαούς της περιφέρειας είναι τέτοια, που σε ορισμένες περιπτώσεις έχει αναδειχτεί σε μείζον διακύβευμα των μουσειακών πολιτικών τους, όπως στην περίπτωση της υποσαχάριας Αφρικής. Θησαυροί της αφρικανικής πολιτισμικής κληρονομιάς λεηλατήθηκαν και καταληστεύτηκαν σε ιστορικές περιόδους βάναυσης κυριαρχίας της δύσης, κι έτσι η παρουσία τους στα μεγάλα μουσεία των ευρωπαϊκών πρωτευουσών, υπογραμμίζει και διαιωνίζει αυτήν την παράδοση υποτέλειας, μαζί με το εξ’ ίσου ρατσιστικό επιχείρημα, ότι εκεί, στα μεγάλα εθνικά μουσεία της δύσης, φυλάσσονται και συντηρούνται επιμελέστερα.
Το νέο φιλόδοξο μουσείο των Μαύρων Πολιτισμών, (Museum of Black Civilizations) που εγκαινιάστηκε στο Ντακάρ της Σενεγάλης στις 6 του προηγούμενου Δεκέμβρη, πρωτοστατεί στον αγώνα της Αφρικής για τη διεκδίκηση των κλεμμένων. Περίπου ένα 90% της αφρικανικής πολιτισμικής κληρονομιάς υπολογίζεται ότι βρίσκεται στην Ευρώπη, σε μουσεία όπως το Quai Branly Museum στο Παρίσι ή το British Museum. Η Σενεγάλη ζητάει επίμονα να επιστραφούν όλα τα αντικείμενα που υπάρχουν στα μουσεία της Γαλλίας και της ανήκουν. [2]
Για τα δυτικά μουσεία, η αναταραχή που έχει προκαλέσει η σωρευτική δύναμη των πιέσεων, αποτυπώνεται στην όλη συζήτηση και στο δημόσιο χαρακτήρα της, που πρόσφατα ξεπέρασε τα όρια του κόσμου της τέχνης και την έφερε στην επικαιρότητα πρώτης γραμμής.

ap2

Εκθέματα στο Quai Branly Museum, στο Παρίσι, το οποίο διαθέτει 70.000 αντικείμενα προερχόμενα από την υποσαχάρια Αφρική, (πηγή: https://www.nytimes.com/2018/11/21/arts/design/france-museums-africa-savoy-sarr-report.html?module=inline)

Στην περίπτωση της Γαλλίας αυτό συνέβη, καθώς μια σχετική μελέτη που είχε ανατεθεί σε ειδικούς ακαδημαϊκούς από τον ίδιο τον πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν, και η οποία ολοκληρώθηκε και δημοσιοποιήθηκε πρόσφατα, συστήνει την ολοκληρωτική αποκατάσταση αντικειμένων προερχόμενων από την υποσαxάρια Αφρική. [3]

Ήταν το Νοέμβρη του 2017, επ’ αφορμής της επίσκεψης του Γάλλου προέδρου στην Μπουρκίνα Φάσο, όπου μίλησε στους φοιτητές του Πανεπιστημίου της πρωτεύουσας Ouagadougou, και έθιξε το θέμα της αφρικανικής πολιτισμικής κληρονομιάς, διακηρύσσοντας σθεναρά το καθήκον της επανόρθωσης. Μετά τη δημοσιοποίηση της προαναφερθείσας έκθεσης, ήδη η Γαλλία ανακοίνωσε πριν λίγο καιρό, ότι θα επιστρέψει 26 αντικείμενα τέχνης που αποκτήθηκαν παράνομα από το Μπενίν, (τέως Βασίλειο της Δαχομέης). [4]
Το Βρετανικό Μουσείο, εξάλλου, ανήκει στην κατηγορία αυτών των μουσείων που καλούνται να λογοδοτήσουν για τις πρακτικές του παρελθόντος και να αποκαταστήσουν τις ιστορικές βαρβαρότητες. Στις 21 Νοεμβρίου του έτους που μας πέρασε, μια αποστολή από το Νησί του Πάσχα (Easter Island ή Ράπα Νούι στην τοπική γλώσσα), συναντήθηκε με εκπροσώπους του Βρετανικού Μουσείου, ζητώντας να τους επιστραφεί το γνωστό έκθεμα του μουσείου, και ιερό δικό τους Μοάι άγαλμα, που βρέθηκε στις συλλογές του μουσείου πριν από 150 χρόνια. [5]
Το Νησί του Πάσχα στην Πολυνησία, (ανήκει στη Χιλή), είναι πασίγνωστο για τα τεράστια πέτρινα αγάλματα, γνωστά ως Μοάι, που αναπαριστούν ανθρώπινες μορφές, πολλά από τα οποία βρίσκονται σήμερα σε μουσεία διάσπαρτα στον κόσμο. Η περιοχή στην οποία συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο μέρος τους, το Εθνικό Πάρκο Ράπα Νούι, είναι χαρακτηρισμένο ως μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την UNESCO. [6].

ap3

Το άγαλμα από το Νησί του Πάσχα που απεικονίζει την ιερή προγονική μορφή του Hoa Hakananai αποτελεί ένα από τα πιο δημοφιλή εκθέματα του Βρετανικού Μουσείου (πηγή: https://news.artnet.com/art-world/easter-island-british-museum-1399990)

Η αντιπαράθεση σχετικά με τα αντικείμενα τέχνης άλλων λαών και περιοχών στα βρετανικά μουσεία είναι πολύ έντονη τον τελευταίο καιρό. Πρέπει να επιστραφούν ή όχι; Μπορούν εναλλακτικά να δίδονται σε μουσεία των τόπων προέλευσης μέσω κάποιου δανεισμού; Πρέπει να θεωρούνται κλεμμένα ή πρέπει να πλαισιώνεται ιστορικά η μετακίνησή τους ώστε να αποτιμηθεί πιο ψύχραιμα και αντικειμενικά; Το Βρετανικό Μουσείο εγκαινίασε πρόσφατα ένα νέο κύκλο μηνιαίων ομιλιών που έχουν σκοπό να πλαισιώσουν τη συλλεκτική ιστορία ενός αντικειμένου και να φωτίσουν πολύπλευρα την πορεία που το οδήγησε στην τελική του έκθεση στο μουσείο. [7]
Πολλά από τα μεγάλα μουσεία σήμερα επαναπροσεγγίζουν το υλικό και τις εκθέσεις τους, προτείνοντας νέους τρόπους αναπαράστασης και άρα νέες νοηματοδοτήσεις και ερμηνείες. Η προσπάθεια των μουσείων να αναστοχαστούν πάνω στις συλλογές και τις αφηγήσεις τους περιλαμβάνει πολύ από αυτή τη δουλειά που μπαίνει κάτω από την ταμπέλα τής “αποαποικιοποίησης” (decolonization). Η αφήγηση, αυτό που λέγεται, κι αυτό που δε λέγεται ή κρύβεται, λόγου χάρη η συγκεκριμένη διαδρομή ενός αντικειμένου/ τεχνουργήματος ως τις προθήκες της έκθεσης, απηχεί κάθε άλλο παρά μια ουδέτερη και αθώα ιστορία.
Άλλωστε, δεν είναι μόνο το έκθεμα, είναι η όλη μουσειακή εμπειρία που υποβάλει η καταστατική αρχή της ιδρυτικής πράξης ενός μουσείου από πρόσωπα- φορείς της λευκής υπεροχής. Όπως στην περίπτωση του Μουσείου Αφρικής, όπως είναι γνωστό, του Βελγίου (Royal Museum for Central Africa), που έχει υπάρξει ως σήμερα το επίκεντρο σφοδρής κριτικής για την απόλυτη κυριαρχία της αποικιοκρατικής του αφήγησης. Μοναδικό γι’ αυτό το λόγο, ως δηλαδή ένα φανερά ρατσιστικό μουσείο, δημιουργήθηκε με εντολή του βασιλικά Λεοπόλδου του δεύτερου, ο οποίος κατείχε το Κονγκό ως ατομική ιδιοκτησία του ανάμεσα στα 1885 και 1908 και συνέδεσε τη βασιλεία του με την πέραν κάθε ορίου βαρβαρότητα που εξάσκησε στους μαύρους των αποικιών. Πώς και μέχρι ποιο βαθμό μπορεί να υπάρξει αναθεώρηση/ αποκατάσταση σε ένα μουσείο, όπου όλη του η αρχιτεκτονική και μουσειολογική σύλληψη υπομνηματίζει το θετικό ρόλο του Βελγίου και αποσιωπά τις ουσιαστικές πτυχές της ιστορικής σχέσης με τις αποικίες;

ap4

Ακρωτηριασμός στο αποικιοκρατούμενο Κονγκό ως πρακτική συμμόρφωσης και παραδειγματισμού για την εντατικοποίηση συλλογής καουτσούκ και άλλων πρώτων υλών (πηγή: https://www.telegraph.co.uk/news/2018/12/08/belgian-museum-africa-reopens-10-year-effort-exorcise-ghosts/)

Κάτω από τις ευρύτερες πολιτικές πιέσεις, και παραμένοντας κλειστό για μεγάλο χρονικό διάστημα, από το 2013, σήμερα το Μουσείο Αφρικής του Βελγίου επαναλειτουργεί μετά από πέντε χρόνια, και υποδέχεται το κοινό, προτείνοντας μια νέα κριτική αφήγηση της ιμπεριαλιστικής ιστορίας του Βελγίου και των βίαιων πολιτικών της αποικιοκρατικής περιόδου. Προσθήκες νέου υλικού, αναμνηστικές πλακέτες για τα θύματα, αφαιρέσεις ιδιαίτερα προσβλητικών εκθεμάτων ή τρόπων παρουσίασης, επαναπλαισίωση κι επανερμηνεία του υλικού, συμβάλουν στη νέα αφήγηση.[8]
Η μετάβαση της βασικής έκθεσης αλλά και του συνόλου τού μουσείου από μια αφήγηση επικύρωσης της αποικιοκρατίας σε μια μετααποικιακή αφήγηση λογοδοσίας και αναστοχασμού, όχι μόνο είναι ιδιαίτερα δύσκολη, αλλά και αντιμετωπίζεται με δυσπιστία από πολλές πλευρές. Οι πληγές του παρελθόντος είναι πολύ βαθιές, και αυτό δείχνει η εμμονή πολλών μελών θιγόμενων κοινοτήτων ή ακτιβιστών στο ζήτημα της επιστροφής αντικειμένων που προέρχονται – σε αυτή την περίπτωση –από την ονομαζόμενη σήμερα Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, ως ζήτημα πρώτης τάξης. [9]

ap5 900

Το επίμαχο χρυσό άγαλμα στην είσοδο του Βασιλικού Μουσείου Κεντρικής Αφρικής του Βελγίου με την πλακέτα που αναγράφεται «Το Βέλγιο φέρνει τον πολιτισμό στο Κονγκό» δεν έχει αποσυρθεί (πηγή: https://sputniknews.com/analysis/201812131070646872-belgium-africa-museum-artefacts/)

ap6

Το ρατσιστικό γλυπτό “Leopard Man,”, που αναπαριστά την “αγριότητα” των Κονγκολέζων, εξακολουθεί σήμερα να εκτίθεται, αλλά σε ειδικό χώρο “ρατσιστικών αγαλμάτων”, στο πλαίσιο της αναθεώρησης στο Βασιλικό Μουσείο Κεντρικής Αφρικής του Βελγίου (πηγή: https://www.independent.co.uk/news/world/europe/africa-museum-belgium-colonialism-congo-guido-gryseels-racism-redesign-a8674981.html )

Η αποαποικιοποίηση (decolonization) συνιστά μια διαδικασία και πολιτιστική πρακτική που ακολουθούν πολλά μουσεία, εκθεσιακοί χώροι, πολιτιστικοί θεσμοί και ιδρύματα της Αμερικής, της Ευρώπης και της Αυστραλίας τα τελευταία χρόνια. [10] Εκπροσώπηση και αναπαράσταση (re-presentation: ποιος μιλάει, για ποιον, – και – πώς;) μπαίνουν ως επίμαχα θέματα πολιτιστικής πολιτικής κάτω απ’ την “ταμπέλα” της αποαποικιοποίησης. Σίγουρα εδώ τα “κλεμμένα” (ή εν πάσει περιπτώσει, τα αντικείμενα που άλλαξαν, με διάφορους τρόπους και μέσα, ιδιοκτησία ) γίνονται ένα κεντρικό διακύβευμα, γιατί αποτελούν το ισχυρότερο σύμβολο της εξουσιαστικής δομής που ιστορικά παρήγαγε την ανισομέρεια και εκμετάλλευση μεταξύ κρατών, πληθυσμών, κοινωνικών ομάδων.

ap7

Διαμαρτυρία ακτιβιστή έξω από το Βασιλικό Μουσείο Κεντρικής Αφρικής του Βελγίου που επαναλειτούργησε στις αρχές του περασμένου Δεκέμβρη ανακαινισμένο (πηγή: https://sputniknews.com/analysis/201812131070646872-belgium-africa-museum-artefacts/ )

Καθώς φτάνουμε στο τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα, οι αντιπαραθέσεις στο πεδίο της τέχνης, της πολιτιστικής παραγωγής και της διαχείρισής της, θα αποτελούν σύνηθες φαινόμενο. Και θα σημειώνεται μια αντίφαση, καθώς από τη μία η μεταμοντέρνα ματιά του θεάματος και των εικόνων, της συχνής απο-ιδεολογικοποίησης, των πολλαπλών και έκκεντρων ερμηνειών, θα συνυπάρχει με την ιστορική ματιά και την αναμέτρηση με το παρελθόν, την απόδοση ευθυνών και τη δικαίωση που απαιτεί η αποαποικιοποίηση. Με τον κίνδυνο η δεύτερη, που έχει να προσφέρει πολλά στην κριτική προσέγγιση και σε μια πολιτικά δεσμευμένη τέχνη, να αναλώνεται σε επιφανειακές ασκήσεις μιας ρηχής πολιτικής ορθότητας και, αντίστοιχα, (σε ό, τι αφορά τουλάχιστον στο ζήτημα των επιστροφών) πολιτιστικής διπλωματίας.

[28/1/2019]
Σημειώσεις
(ενδεικτικά αναφέρονται μερικές από τις πιο πρόσφατες ηλεκτρονικές πηγές που χρησιμοποιήθηκαν, από περιοδικά, blogs, και στήλες τέχνης και πολιτισμού)
[1]https://theconversation.com/returning-looted-artefacts-will-finally-restore-heritage-to-the-brilliant-cultures-that-made-them-
[2] https://news.artnet.com/art-world/museum-of-black-civilizations-1409911
[3] https://hyperallergic.com/474573/a-french-report-on-repatriating-african-cultural-heritage-stirs-the-pot/
[4]https://www.nytimes.com/2018/11/21/arts/design/france-museums-africa-savoy-sarr-report.html?module=inline, https://www.voanews.com/a/france-asks-should-ex-colonizers-give-back-african-art-/4671296.html
[5] https://news.artnet.com/art-world/easter-island-british-museum-1399990
[6]https://theconversation.com/easter-island-statues-international-law-is-shifting-against-british-museum-107726?fbclid=IwAR18h9P8fOYDFgFrafe5vqc8V-25CKHaxF95gIhzpIWUGP0IFDE1Ixe2XNg
[7] “'Not everything was looted': British Museum to fight critics”,
https://www.theguardian.com/culture/2018/oct/12/collected-histories-not-everything-was-looted-british-museum-defends-collections
[8]http://www.africanews.com/2018/12/09/belgium-s-africa-museum-mired-in-controversy-despite-face-lift/
[9] https://www.independent.co.uk/news/world/europe/africa-museum-belgium-colonialism-congo-guido-gryseels-racism-redesign-a8674981.html, https://sputniknews.com/analysis/201812131070646872-belgium-africa-museum-artefacts/, https://www.telegraph.co.uk/news/2018/12/08/belgian-museum-africa-reopens-10-year-effort-exorcise-ghosts/
[10] Για μερικές ενδιαφέρουσες σκέψεις και προβληματισμό, βλ. το άρθρο “The museum will not be decolonised”, https://mediadiversified.org/2017/11/15/the-museum-will-not-be-decolonised/

Σχετικά με τον Αρθρογράφο

Βασιλική Παπαγεωργίου

Βασιλική Παπαγεωργίου

Η Βασιλική Παπαγεωργίου σπούδασε Εθνολογία στο Δημοκρίτειο Παν/μιο και ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της στο τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Παν/μίου Αιγαίου, από όπου αναγορεύτηκε διδάκτορας με άριστα το 2009. Έχει επαγγελματική και ερευνητική εμπειρία στη μετανάστευση, τις διαπολιτισμικές σχέσεις, την πολιτισμική διαχείριση και τις π...

Περισσότερα Άρθρα από τον ίδιο Αρθρογράφο